sábado, 20 de abril de 2019

KARAKA

Karaka hirira joateko mendira joan beharko dun. Ezin jakin zein ordea. Bertan hagoela jakinen dun mendi hori dela. Basotik barrena hoala sentituko dun hori dela lekua. Presarik gabe ibili, ingurua sentituz, sumatuz basoari darion indarra, arnastuz orbelaren lurrina, entzunez naturaren doinuak. Bidezidorrak ikusiko ditun han eta hemen, Karakara eramango hauena aukeratu beharko dun. Segur aski, lehenengoan kale egingo dun, eta bigarrenean; baina une batean jakinen dun hori dela. Jarraitu aurrera eta aurkituko dun harrizko ate bat, Karaka hiriko sarrera. Zabaldu dadin hitz magikoak ozen esan: Abrite Portas klis klas! Arrastaka zabalduko da. Barruratzean ilunak inguratuko hau. Atea itxi behar da. Zerrate Portas klis klas! Orduan, argitasuna egingo da eta hire aurrean Karaka hiria izango dun, harrizko hiri imajina ezina. Esnezko errekak zeharkatzen du alderik alde. Etxeak eta kaleak harrizkoak dira, harri lizunduak eta dirdiratsuak. Han eta hemen irudimenean bizi diren izakiak ikusiko ditun. Beraiekin mintzatzerakoan beti hitanoa erabili beharko dun; eta dendaren batean sartuz gero, sartu bezala irten beharko dun. Begi bakarreko erraldoiak; ahate oinak dituzten neska lerdenak; orratz ontzia bizilekua duten galtzagorriak... Dena da posible Karaka hirian.

Ipuinak kontatzerakoan bidezidor egokia aurkitu behar da, jakin gabe zein den. Irudimenaren atea zabaldu behar da, formula egokia erabiliz. Eta behin barruan egonda dena posible dela sinistu. Karaka atea zabaltzea, bizitzan barneratzea da.

GARA egunkarian argitaratutako zutabea

jueves, 21 de marzo de 2019

CASAKATXAN

Amona etxe zahar batean bizi zen, pasillo luzea zuena. Pasilloaren amaieran gela txiki bat zegoen. Amonaren oroimenen gordelekua. Ane ez zen ausartzen haraino heltzen, leku iluna baitzen, eta beldur pixka bat ematen ziolako; baina urrutitik jakin minez begiratzen zuen gela txiki hura; zer gordeko ote zuen amonak bertan? Egun batean, argi ahul baten distira ikusi zuen atearen azpiko zirrikitutik ateratzen. Kuriositateak bultzatuta, kontu handiz gelaraino gerturatu zen. Atea dardarti zabaldu zuen eta hamaika trasteren itzalak ikusi zituen. Mahai txiki eta zahar baten gainean zegoen liburu zahar batetik zetorren argitasun magiko hark. Jakin minez, eta apur bat izututa, libururaino gerturatu eta azalean argituta zeuden hitzak irakurri zituen: Inongo Hiriak. Casakatxan. Liburua zabaldu eta irakurtzen hasi zen. Bat batean  liburuaren barnean zegoen. Casakatxanen merkatuan zegoen, inon diren merkantzia harrigarrien merkatuan. Ane liluraturik paseatzen da hiriko kale estuetatik barrena…

Ane Gebarak, kontalari gasteiztarrak azaldu zigun zer esan nahi du gasteiztarrentzat Casakatxanera joateak. Nonbait urrutira joatea da. Nondik ote zetorren halakorik jakin nahi izan zuen. Aspaldian, ba omen zegoen hirian apur bat aparte, denda bitxi bat, denetarik saltzen zuena, Katxanen denda. Katxan, denda bezala, tipo bitxia omen zen, alproja samarra. Garai hartan, amak haurra Casa Katxanera bidaltzen zuenean, urrutira bidaltzen omen zuen. Hortik adiera. Ipuinetako leku liluragarria. Inongo hiria.

GARAn argitaratutako zutabea.

jueves, 7 de febrero de 2019

BAGARA


gara elkartasuna bilaketarekin bat datozen irudiakBadira urte batzuk hamabostean behin zutabe hau idazten hasi nintzela. Kontalaritza ardatz, hamaika kontutxo argitara eman ditut. Hamaika buruhauste azaltzeko zertan den euskal kontalaritza, edo ipuintxo bat eskaintzen, edo boteprontoan ekarritako pasadizoren bat. Jende aurrean kontari aritzerakoan ez bezala, txoko honetatik publikoa imajinatu egin behar duzu; imajinatu behar duzu pertsona bat asteartean egunkaria erosten, kafe baten aurrean orriak pasatzen, tarteka geldialditxoa egiten, interesa piztu dion horretan eta, kulturako orrietara heltzerakoan, zutabea ikusirik, minutu pare bat hartzen irakurtzeko. Irakurle imajinarioa da zure buruan, jende aurreko emanaldietan ez bezala. Eta nahiko zenuke jakin zer etorri zaion burura amaitzean; jakin minik sortu ote zaion kontalaritzaren gainean, iritzirik ba ote duen, gogoetarako bidea hartu duen. Egunkari irakurlea ez dago zure aurrean; ordea egon badago, Marc Legasseren Ilargizaharreko Kontrabandisten moduan. Baina haiei bezala, inexistentziara kondenatu nahi dute irakurle hori, hamabostean behin idazten duzun zutabetxo horren irakurle, agian, kasualitatezkoa. Beharbada irakurle horrek ez daki Euskal Herri osoan, eta Estatu espainiarrean, ez dagoela beste egunkaririk halako lekurik, halako maiztasunarekin uzten dionik kontalaritzari. Ohartzen zara orduan zutabe bat baino gehiago dela hamabostean behineko espazio hori, ohartzen zara kontalaritzaren inexistentziaren kontrako espazioa ere badela. Eta, GARAri esker, bagara.

GARA egunkarian argitaratua

lunes, 28 de enero de 2019

HITZ GALDUAK

Behin, kontalari batek hitz bat galdu zuen. Eta hitz arras garrantzitsua zen ipuina amaitzeko. Ez zen ohartu ipuina kontatzen hasi arte. Jendeak arretaz jarraitzen zuen bere kontakizuna, intrigaz, istorioa nola jarraituko zuen irrikaz. Kontalaria erabat sartuta kontakizunean, lurralde harrigarrien barrena bidaiatzen, pertsonaia fantastikoak entzulearen irudimenean ager arazten, abentura liluragarriak konpartitzen. Eta, bat batean, isildu egin zen. Begirada inongo basamortuaren ostertzari so. Gogoa labirinto isilean galdua. Hitz bat falta zitzaion. Hitz ezinbestekoa, istorioaren korapiloa askatuko zuen gakoa. Jakinduria guztiak bere baitan biltzen zuen hitza. Eta oroimenaren lanbroan galdua zen. Nora ihes egin ote zuen? Hasieran, publikoak pausa dramatikoa izango zelakoan zegoen, baina pausa luzatzen ari zela ikusirik, kontalariaren irudi izoztua ikustean, pixkanaka alde egiten hasi zen, bakoitzak bere buruan istorioa amaitzen saiatuz, elkarren artean aburuak egiten. Azkenean jende guztia joan eta kontalaria bakarrik jarraitu zuen gogoa galduta, hitza desagertua bilatzen lurralde ezezagunetan. Eta ipuina inexistentziara kondenatuta.

Nora doaz galdutako hitzak? Nork lapurtzen dizkigu? Agertuko al dira inoiz? Ez dira hitzak, besterik gabe, esaera egitura txikiak. Burmuinean kalanbre moduko bat eragiten du hitz bakoitzak, irudi baten bila abiatzen da, sentimendu bat eragin. Eta ahotik irtetean jasotzen duenaren barnean beste bidaia hasten da. Hitz galduetan bizi ote gara?

GARA egunkarian argitaratutakoa

viernes, 14 de diciembre de 2018

Palindromo


Ezkerretik eskuinera zein alderantziz irakur daitezkeen hitzei edo testu simetrikoei deitzen zaie palindromoak. Eman dezagun, zeken-nekez edo musika taldea ezagunaren izena Inoren ero ni. Palindromoak hizkuntzaren jolasa direla esan dezakegu. Eta kontalariok maite dugu hizkuntzarekin jolastea. Ipuinak irudimenaren jolasa diren bezala, hitzak dira barnean mugitzen diren xinaurriak, esaldietan gora eta behera, aurrera eta atzera, zeharka, trabeska, esanahiei kilimak egiten. Eta horrek emango dio bizitasuna kontatzeari.
Hitzezperimentutan eta palindromotan osatzen zituen Markos Gimenok bere ikuskariak, euskarari errebuelta ezinezkoak emanez, esanahiak aldrebestuz, publikoaren neuronak bihurrituz. Gaztelania eta euskara elkarrekin nahasiz elkarketa ezinezko bezain liluragarriak eginez: “Leer es iracurrar”. Zerojasoa egitasmoa jarri zuen martxan 2007 urtean euskarazko palindromoak eginez bere zerojasoa.com blogean. SkizopozikS errezitaldi hitzperimentala ikuskarian berrogei minutuz publikoa harrituta bezain irribartsu uzten zuen, esanahiak ulertu nahian, hitzen jolasean sartuz, euskararenganako bestelako harremana bideratuz.  Zenbakiak ere jolas horretan sartuz, matematika hizketan jartzen zuen, neuronak lehertzeraino. Astelehenero hitzezperimentu bat planteatzen zuen bere blogean, palindromo ezkutua bilatzearena.

Markos Gimenok Vesgak palindromoa bihurtu zaigu, atzekoz aurrera jarriz bere bizitza. Euskarak jokalari aparta galdu du. Eta lagun bat.

lunes, 22 de octubre de 2018

KIRRINKA

Aspalditik nuen jakin mina Mikelek ase zidan. Amarako Toporen geltokian tren bat sartzear zela, burdinbideko errebueltan euri fin bat martxan jartzen zen burdina bustiz. Zergatik demontre egingo ote duten hori, galdetzen nion nire buruari, hamaika teoria ezberdin imajinatuz. Mikeli, Topoko langilea izanik, bizitzen uzten ez zidan kaskajate horren arrazoia galdetu nion. “Trenaren gurpilek kirrinka egin ez dezaten”, erantzun zidan; ondoren, zarata hori egitearen arrazoi teknikoa argituz.  Zarata gogaikarria da hori, eta ohartu ziren euria egiten zuenean, burdinbidea bustitzen zelarik, gurpilek mutu gelditzen zirela. Ze sinpleak diren gauzak batzuetan.

Kontaketaren bat prestatzerakoan kirrinka zarata agertu ohi da maiz. Nora heldu ezin asmatu eta errebueltaz betetzen da bidea, herdoilaren gainean ibiliz. Tren zaharren moduan, alde batetik besterako kulunka desorekatzailean bidaiatuz. Eta kirrinka zakar etengabe horrekin, errebuelta amaigabean sartuta. Hamaika irtenbide bilatuko duzu, gero eta absurdoagoak eta korapilatsuagoak. Burua erabat aldrebestuta duzularik, erabaki duzu atseden hartzea. Kafetxo bat egin eta balkoira irten zara, begirada galduarekin munduari so. Sirimiri fin bat ari du. Lasaia. Geldoa. Mundua blaitzen ari da. Kafea bere azkenera ekartzen duzularik, zerbait argitu da buruan; sinapsi ezkutu bat berpiztu dela dirudi, neurona alfer batzuk mugiaraziz. Eta bidea argitu zaizu. Hain zen erraza irtenbidea, nola ez zenuen ikusi? Kirrinka latz hori desagertu da.

sábado, 6 de octubre de 2018

BATUA

Ipuinak kontatzen hasi eta berehala konturatu nintzen, zein ipuin kontatu bezainbat garrantzia zuela ipuin horiek nola esan, zein hizkera erabili; hizkuntzaren zirrikituek arintasuna ekartzen zutela, ñabardurek dimentsio berezia ematen ziotela.  Barandiaranek edo Azkuek, esaterako, euskalkietan jasotako ipuinak, mintzaira aberasteko baliagarria izan zitzaizkidan, euskararen aberastasuna begien aurrean jarri baitzidaten, ez bakarrik lexikoan, baina, batez ere, kontakizuna ahoz ematerakoan narrazioa aberasteko orduan. Aski ezaguna egin den Artxila Mortxila esakunea, adibidez. Wesbterrek Lapurdi aldean jasotako sorgin ipuin batean agertzen da: Artxila Mortxila, zakuan sar! Baliabide polita beste istorioetan erabiltzeko. Txan magoari erakutsita, berak haur guztien imajinarioa aberastu zuen maisuki. Ikasi nuen ere, Italo Calvinok, kontu zaharrez arituta,  aipatzen duen egituraren praktikotasuna eta arintasuna. Kontatzea ez da idaztea, beraz, ahozko narrazioak beste molde bat eskatuko du.

Euskal Herriaren lurralde ezberdinetan ibilita, ordea, zein behar zuen erabili beharreko euskara? Nire euskalkia, nahikoa aldrebestua bestalde? Nola kontatu Sestaoko euskaldunei? Nola Garazikoei edo Markinakoei? Nola euskara ikasleei? Orain dela 50 urte euskara batua, edo estandarra, abiatu ez bazuten zaila izango nuen. Euskarak ematen dituen baliabideekin ahozko kontakizunak emateko nolabaiteko estandarra ehuntzen joan naiz, edozein euskaldun ulertzeko modukoa. Arantzazuko benetako miraria ote?

GARA egunkarian argitaratutako zutabea