lunes, 23 de octubre de 2017

Angano! Angano!

“Angano, angano! (Ipuina, ipuina!) Hauxe da ipuin bat, Ez naiz ni gezurretan ari, baizik arbasoak; haiek, hala ere, entzun egin zuten”. Randriamahatsiaro jauna halaxe amaitzen ditu ipuinak, han, urrutian, Madagaskarren. Ipuinak aurrekoek utzitako ondarea da, zaindu egin behar dira, ondorengoei berdin uzteko.  “Ipuinak belarrien herentzia dira”, dio. Ambarazafy andreak gogoan du, oheratzerakoan, Kalahoba amona biloba ugarien erdian jartzen zela ipuinak kontatzen, horregatik berak  hainbeste ipuin dakizki. Velonandapa jaunak dio ipuinekin entzungo duzula inoiz entzun ez duzun hura; ikasi egingo duzula ez dakizuna. “Ipuinek balio dute izpiritua hezteko”. Guztiek aipatuko dute ipuinak kontatzeak malgatxeen izaeraren eta kulturaren iraupenean duen garrantzia, ahozkotasunean oinarritzen den kultura baten zutabe handienetakoa dela. “Nazio bakoitzak bere ahozko tradizioa zaindu dezala, beste gainontzeko nazioek entzun dezaten”, aldarrikatzen du Randriamahatsiaro-k.

“Angano..., Angano… nouvelles de Madagascar” dokumentala 1989. urtean zuzendu zuten Marie-Clemencek eta Cesar Paes-ek. Madagaskarreko ezagutza ekarri nahi zuten ahozko tradizioaren eskutik. Dokumental ederra. Ikusterakoan nahigabe gurera etorri zait gogoa. Euskal kontalaritzak tradizio aitzinekoa du, ipuinak barra barra, bildumak ere hamaika, ikerketak berdin; baina ez ote dugu bazterrean utzi ipuinek euskal izaeraren eraikuntzan izan duten garrantzia? “Ipuinak herentzia bat dira”, diote filmean. Probestu ote dugu?

miércoles, 20 de septiembre de 2017

HI SOM



Behin lagun batek galdetu zidan Aralar mendilerroa Euskadin ala Nafarroan zegoen. Espainiako ipuin mitologikoen bilduma egiten ari zela, jakin nahi zuen Aralarko istorioak euskal mitologiakoak ote ziren ala nafarrak. Aralarkoa euskal mitologia zela saiatu nintzen  azaltzen, Gipuzkoan edo Nafarroan izan, biak kultura berekoak zirela, alegia, euskal kulturaren parte. Izan ere, Nafarroan edo Gipuzkoan egonagatik ez zirela pertsonaia mitologikoen izenak ez izanak aldatzen, euskal iruditeriaren parte zirela. Orduan esan zidan bilduma komunitate autonomoetan behar zela banatu, hori baitzen editorialaren erabakia, alegia, egungo antolamendu administratiboaren araberakoa.  Nahi zuena egiteko esan nion, baina horrela egiten bazuen, hau da, Aralarkoa euskal eta nafar mitologia artean bereiziz, ezberdinak balira bezala, akats larria egiten ari zela, eta apur bat abtsurdoa. Euskal mitologiako Basajauna, “nafar” mitologian berdin deitzen zela eta ipuin berdinen protagonista zela; eta horrela gainontzeko guztiak. Editorialaren irizpideari jarraitu zion.

Euskal mitologia eta pentsamendu magikoa, egungo muga administratiboetatik at eraiki ziren. Euskal eta nafar mitologia bereiztea ez dator irizpide kulturaletatik, politikoetatik baizik. Errealitatearen eraldatze hori ukatzetik dator, kultur adierazpen horren protagonisten ukatzetik. Gure hitzen jabe bihurtzeak ukapena horri aurre egitea da. Erabakia gure esku izatea geure iruditeriaren aldarrikapena da. I així som, i per això serem.

jueves, 7 de septiembre de 2017

ASPERDURA

Kontaketa saio batera heldu gara. Ikuskaria hasi da, baina handik denbora puska batera, arreta handirik ez diogu jartzen kontalariari eta amaiera heltzeko zenbat denbora geldituko ote den pentsatzen hasiko gara. Asperduraren hastapenean gaude, txikia lehenengo, handiagoa denborak aurrera doan bezala. Orduan, eszenatokian gertatzen ari denari jaramon handirik egin gabe, beste zerbaitez hasiko gara pentsatzen. Edukazioagatik, edo nabarmen ez gelditzeagatik, ez dugu alde egingo. Eta denbora luze egingo zaigu, erlojuko orratzak berunezkoak balira. Beste batean, ordea, kontalariaren saioan erabat sartuta gaude, haren istorioetan bidaiatzen, eta ohartu garenerako amaitu da saioa, ziztuan pasa da. Bi kasuetan ordu bete inguruko iraupena izan dute saioek; zer dela eta, orduan, denboraren malgutasun hori? Beharbada hori konprenituko bagenu asperduraren kontra baliabide bat izango genukeen, denboraren izaera ez baita bakarra, anitza baizik. Kontatzerakoan denbora fantastiko batean murgiltzen gara, ohiko errealitatetik kanpokoa; publikoa denbora horretara ekartzen  jakiten dugun bitartean istorioan jarriko du arreta; aldiz, denbora fantastiko horretatik irtenez gero, errealitatera itzuliko da, bere arreta gunea beste zerbaitetara bideratuz; orduan asperdura etorriko zaio. Kontalariaren lana izango da denbora hori ahalik eta ongien kudeatzea, bere kontakizunean gertatzen ari dena ikuslearen ohiko denboratik at jartzea, erlojuaren orratzen abiadura ahaztuz; denbora berri bat asmatuz.

lunes, 28 de agosto de 2017

TRAGANARRUA

Itsasoa zakar ari da. Haizeak gogor. Zerua iluntzen. Eta belaontzia olatuetan dantzan. Ekaitza badator. Mariñelak itsas zabalean galduak, lehorretik urrun. Badira asteak etxetik irten zirela munduaren bestaldera abiatzeko. Bada lehenengo aldiz bidaia egiten duen gaztea, ikarak hartua. Enbata handitzen ari da, eta, beste lagunak bezala, etxearen goxoa du gogoan. Onik aterako ote? Gogora etorri zaio txikitatik entzundako istorio beldurgarriak. Itsasoan hamaika munstro bizi dira, pizti izugarriak, baina denetan beldurgarriena Traganarrua. Bat batean agertzen da, abisatu gabe, eta itsasotik zeruraino igoz, inoiz ikusitako suge erraldoienaren itxura hartuta, dena irensten du. Untziak eta mariñelak. Orro ikaragarria egiten omen du batzuetan, bestetan ixil-ixilik ikusten omen da altxatzen; eta orduan, ez dago ihes egiterik. Istorio hauek guztiak etortzen zaizkio gogora mariñel gazteari, olatu gero eta erraldoiagoen artean balantzaka dabiltzan bitartean; eta otoitz egiten du Traganarrua ager ez dadin. Orduan ikusi du; kareletik gertu. Urak gorantz, zurrunbilo azkarra. Mariñel gazteak ikusi du,Traganarrua itsasotik irteten…

Badira hitzak bere baitan dakartenak mundu fantastiko bat. Esatearekin irudimena pizten dutenak, kontakizunari bidea emanez. Traganarrua, itsasoan gertatu ohi den  fenomeno meteorologikoa da. Ikusgarria. Uretik zerurantz altxatzen den zirimola liluragarria; ikusi duenak inoiz ahantziko ez duena. Irudimen humanoari esker fenomeno fantastikoa bihurtzen dena.

lunes, 14 de agosto de 2017

GOGOAN

Markinara ipuinak kontatzera joan eta saioaren aurretik taberna batean sartuta trago bat hartzeko asmoz tabernari gazteak: “Zu nire gelara etorri zinen ipuinak kontetan”. Urte batzuk joan dira ordutik baina gazte horrek oraindik gogoan du kontatutako ipuinetako bat. “Neska bat bidearen kurba batean agertu zela edo halako zerbait gogoratzen dut, ez dakit zergatik baina ipuin hori geratu zitzaidan gogoan”. Leienda urbanoak kontatuko nizkien segur aski, istorio hori gogoratzen badu. Ezaguna da oso leienda hau. Tipo batek errepidean gora doala, neska bat hartu du bidean eta kurba itxi batera heldutakoan neska kontuz hartzeko esaten dio. Gidariak albora begiratu eta neska desagertu egin da. Eta kasualitatez, Markinarako bidean, Itziarrera igotzen nindoala, ipuinaren bertsioetako batek aipatzen duen kurba horretatik pasa naiz. Pasatakoan istorioa etorri zait gogora; eta, hara non, handik gutxira zuritoak atera dizkigun gazteak aipatu du.

Nonbaitera ipuinak kontatzera joan eta gero, maiz pentsatu izan dut zer nolako arrastoa utziko dituzten istorioek. Eraman ote dute, bat bederen, ipuinetako bat gogoan? Eta zergatik ipuin hori? Tabernari gazteak ez zuen ondotxo gogoratzen ipuina, ez zekien ezta ere zergatik haur denboran entzun eta oraindik oroimenean gorde duen. Bitxia da gure oroimenak egiten dituen aukeraketak. Eta bitxia, bidean istorio hori gogoratu nuela, handik ordubetera urte batzuk lehenago entzundako norbait gogora araztea. Konexio magikoa. Nola ez maite kontalaritza.

miércoles, 26 de julio de 2017

ESTRENOA

Publikoa sartzen hasi da. Zu alboan zaude, eszenatokiaren alboan. Itzalpean. Zain. Hasteko unearen zain. Entzuten duzu publikoaren murmurioa. Bere lekuan jartzen ari dira. Publikoa ere zain dago. Ikuskaria hasteko zain. Abiatzeko unea heltzen ari da. Heldu da ordua. Bost minutu itxoingo dugu, oraindik azken ordukoak sartzen ari baitira. Alboetan, eszenatokiren alboetan gora eta behera zaude. Gustatuko ote zaie prestatutakoa? Prestatu bezala egingo ote duzu? Ezerk ez du hutsik egingo? Zigarreta bat erreko zenuke, baina antzokietan ezin da erre, ezta ezkuta leku honetan ere. Bozgorailuetatik segapotoak itzaltzeko oharra zabaldu dute. Amaitutakoan argiak itzaliko dira eta hasteko unea helduko da. Arnasa sakon hartu eta ezkutalekutik, albotik, eszenatokiaren albotik irten eta isiltasun sakratuarekin zain dagoen publikoaren aurrean agertuko zara. Infinitora abiatzeko lehenengo urratsa eman duzu. Eszenatokia zeharkatzen duzu. Hasi da espektakulua.

Ez da ohikoa ipuin kontaketen ikuskarien estreinaldiak aurkeztea, are gutxiago antzoki batean. Beste arte eszenikoetan ordea, ia ezinbestekoa da ikuskari berri baten lehenengo emanaldi hori modu berezian aurkeztea, bere bizitza hasten dela aldarrikatu, irudimenetik eta lanetik irtendako kreazioari askatasuna ematea. Kontalaritzak ere estreinaldiak behar ditu; antzokietan ikuskariari lehenengo arnasaldi hori ematea. Publikoak ikus dezan ipuin kontaketa kulturgintzan bere lekua merezi duela. Eta kontalariok sinets dezagun.

miércoles, 14 de junio de 2017

ERROMERIA

Bi enara hegan ari dira Lacommandeko elizaren abside erromanikoan. Bitartean, Michel Hindenochek kontatzen dihardu, zitararen doinua lagun. Biarnoko herri txiki honetako eliza beteta dago, baina bestelako liturgia baten sinestunekin, enaren hegaldi urduriak kontalariaren unibertsoaren parte bihurtu direlarik; eta ahots sakon eta samurrak otoitzik gabeko mundu magikoan barneratzen ditu ipuinzaleak. Egunean zehar ospatu den La Fête du Conteren azken ekitaldia da. Badira hamar urte Chaîne de Conteurs Pyrénées taldeak antolatzen duela jai hau, eta ,funtsean, kontalarien eta kontazaleen elkarretaratzea da. Ipuinen erromeria modukoa egitea da ideia. Eguerdian elkartu, nahi duenak ipuinak kontatu, gero bazkaldu bakoitzak ekarri duena besteekin konpartituta. Eta arratsaldean kontaketa gehiago eta musika eta herriko zelai txikietan siesta egin, eta bertako ardoak dastatu… Erromeria giroa, egun pasa polita egiteko aukera.

Ederrak dira halako ekimenak. Kontalaritzak beharrezkoak dituenak, bere izatea sozializatzeko, ezagutarazteko, kontalarien arteko harremanak bideratzeko, zaleekin konpartitzeko. Egungo garaietan badirudi kontalaritza bihurtzen ari dela haur gero eta txikiagoen aisialdia okupatzeko jarduna, edo bestelako ekitaldietako egitarau zabal baten barnean, haurrentzako “zerbait” egiteko aukera, betelana. Beste askok bezala, Hindenochek kontalaritzaren gainean dioena gogoan hartu behar, “Kontatzea Hitzaren Artea da, Poesia bezala. Baina bestelako hitza da”. Erromerian ospatzeko hitza.

GARA egunkarian argitaratua