domingo, 4 de diciembre de 2016

Harri zopa

Ipuinak kontatzen hasi aurretik bi kontalari baino ez nituen ezagutzen, Koldo Ameztoy eta Pello Añorga. Bigarrena ezagutu bai, baina kontatzen ikusi gabe nengoen, Koldo, aldiz, behin baino gehiagotan ikusia. Aspaldiko ezagunak izanik, behin baino gehiagotan galdetzen nion kontatzearen gaineko kontuak. Bera eredu hasi nintzen kontagintzaren bidean. Eta entzun nion lehenengo ipuinetako bat Harri Zoparena izan zen. Geroago hainbatetan entzun izan dut ipuin hau kontalari ezberdinen ahotik, baina lehenengo hura da niretzat, nolabait, orijinala. Neronek ere inoiz kontu izan dut, baina lagunei, ez saio batean, otorduren baten bueltan. Labur-labur kontatuta hauxe da.
Handik hona dabilen gizon pobrea etxea batera heltzen da. Harri bat darama poltsan. Etxera heltzerakoan aterpe eskatzen die eta bere harriarekin zopa berezi eta goxoa prestatuko diela esaten die etxekoei. Hauek harrituak eta kuriositateak jota harri batekin zopa nola egiten den ikusi nahi dute. Gizonak esaten die zopa hobeto goxatzeko patataren bat primeran etorriko zitzaiola. Baita porru bat, tipula eta bestelako osagarriak. Azkenean primerako zopa egingo du, etxekoen harridurarako.
Gustukoa dut istorio hau, sukalde lanak gustukoa duten lagunei kontatzekoa. Baina ipuin bat da, fantasiaren mundukoa. Edo ez? Orain dela gutxi trenaren zain nengoela, Coimbrako geltokitik gertu kafe bat hartzera abiatu eta O Horácio ostatuaren atean itsatsita honako iragarkia: “Há sopa da Pedra. 1 dose 2,50€”. Barrura sartu nintzen.

viernes, 7 de octubre de 2016

BAI

         Kontalaritza jaialdira heldu eta lehenengo gaua Bogotako auzo bateko etxetxo batean eman genuen. “Arratsaldean elkartze bat egingo dugu gerrak desplazatutako indigena batzuekin, beraiekin egon berriketan, musika entzuten, nahi duzu etorri?”, esan zidan Hannak, jaialdiaren antolatzaileak. Nekatuta nengoen bidaiarekin, baina ezin aukera pasatzen utzi, pentsatuz ordu pare bateko gauza izango zela. “Ez, ez; etortzen bazara gaua emateko da”. Noiz izango dut halako aukera?-pentsatu nuen; eta nekeak ahaztuta abiatu ginen, zerekin topatuko nintzen irrikitan. Aldapa gora, eta gora, igo. Eta gorago, han geneukan hitzordua. Kuadrila ederra elkartu ginen gela bakarreko etxetxo soil hartan. Mendi aldekoak ziren indigenak, eta gerrak bultzatu zituen hiriburura. Ez nekien nola pasako nituen orduak han, ezezagunen artean, egoera berri eta bitxi hartan. Berriketa, indigenak dantza, pasadizoak, chicha, zerbezak, nire bizitzan hartu dudan arrain zopa bitxiena… Goizean irten ginen. Autobusa hartu eta hirira jaitsi. Dantzen pauso batzuk eta pasarteak neramatzan soinean. Hurrengo egunean jaialdiari hasiera eman genion.

         Kontatzen aritzeak ate ezezagunak zeharkatzeko aukera paregabeak eskaintzen ditu. Imajinario arrunt ezberdinetan murgiltzeko oparia. Kontatzea mundua begiratzea da, ikusitako jaso eta fantastikaren hitzekin kontatu. Kolonbian, ordea, negarra ari du. Bake akordioei ezezkoa eman diete. Nola kontatu hori amaigabeko aldaparen amaieran beren bizilekutik urrun bizirauten dutenei.

martes, 13 de septiembre de 2016

GALTZAIRUGINTZA

Idatzietan tarteka egin ohi diren nahigabeko akatsak zoragarriak dira askotan, hitz berriak edo irudi berrien eraikitzaile bihurtzen dira, irudimenaren pizgarri. Nire lagun batek ederra bota zuen aurrekoan, altzairugintza jarri nahi eta galtzairugintza idatzi. Zoragarria iruditu zitzaidan akatsa, akatsa deitzerik badago halako asmakizunari. Halakoaren aurrean irudimena dantzan jartzen da. Galtzairugintza definitzen hasiko gara: Altzairuzko galtzak egiten dituen bigarren sektoreko industria metalurgikoa. Edo antzeko zerbait. Eta orain pentsa dezagun zertarako ote diren jantzi bitxi horiek, nork jantziko ditu, zein egoeratan… hamaika galdera egin dezakegu horren gainean, eta guztiei erantzutea jolas zoragarria bihurtuko da. Erantzunekin batera istorio bat asmatzen has gaitezke. Gianni Rodarik zioen istorio bat asmatzeko lehergailu fantastiko bat behar dela, ezin dela hutsetik hasi, irudimena martxan jarriko duen akuilua behar dela. Galtzairugintza lehergailu fantastikoa izan daiteke.
            Kontagintza jolasa da, hizkuntzaren jolasa. Eta horregatik galdera erantzunen bilaketa bihurtzen da. Bilaketa fantastiko eta jolasgarri hau gabe hutsaren pare izango da kontaketa, izan ere, zer interesa izango du bere buruari galderak egin eta erantzunak bilatzen ez dituen kontalaria? Zer ipuinak kontatuko ditu? Bizitza bidaia hori da, galde erantzunen bilaketarena; kontalariak jolas horretan murgiltzen gonbidatzen gaituelarik. Eta…, galtzairugintzaren istorioa asmatu al duzue?

miércoles, 24 de agosto de 2016

SALUTADOREA

Zazpi anaietan zazpigarrena bazara, eta mingain azpian edo gainean gurutze bat baduzu, salutadorea izatearen dohaia izango duzu. Salutadoreek zakur amorratuaren hozkada sendatzeko ahalmena zuten. Jabier Kalzagortak, ahozkotasunaren ikertzaile apartak, ekartzen dizkigu gogora horien aipamenak. Mikela Elizegik 1876an berak ezagututako salutadore baten deskribapena egiten du: "Albizturkoa zen, gizon txiki-txikia. Bruxa urdin batekin ibiltzen zena.(...) Ta batzuek mingaña azpian da beste batzuek gañean, gurutzea izaten dute. Arek gañean zuan". Zakur amorratuaren hozkada sendatzeko olioa irakiten ahoan sartu eta mingainarekin zauria garbitzen omen zuten. Espainiako hizkuntz akademiak salutadorea, enbaukadore gisa definitzen du, arnasarekin, txistuarekin eta hainbat konjuroekin sendatzen omen zutena amorrua. Ahotik eta hitzetik sendabidea, hara.

Azken aldian zabaltzen ari da kontaketak sendabide gisa omen dituen ahalmenak. Salutadoreak baino, sanadoreak ba omen dira ipuinak. Kontalariak arimaren sanadoreak. Agian, bizitzak kutsatzen duen amorruaren salutadoreak. Egia esan, gaurdaino ez dut ulertzen ipuinei indar sanadore horren goraipatzea. Hitzak sendatzen gaitu, diote; baita amorratu ere. Kontalaria ez da sendagile, sanadore edo sasi mediku. Kontalariak jende aurrean eskaintza artistikoa egiten duen pertsona da. Ez du olio irakiten ahoan sartzen zauriak mihizkatzeko; ez dauka mingainan gurutzerik. Baina istorio ederra egin daiteke Albizturgo salutadore haren bizitza irudikatuz.

miércoles, 10 de agosto de 2016

NONDIK

Behin berri harrigarria topatu nuen egunkariren batean. Gizon bat kondenatua izan zen kalean besaulki batekin sexu harremanak edukitzeagatik. Oker ez banago bost hilabeteko kondena izan zuen. Berriak zioen serbitzutik kanpo zegoen polizi batek kotxetik tipo bat ikusi zuela sofa batekin lardaskatzen; berehala gelditu eta gizona atxilotu egin zuen. Beste egunkari batean notizia bitxia irakurri nuen ere. Gazte batek banku bat atrakatzen saiatu zen aurpegia agerian zuela. Bideoen grabazioak ikusi ondoren atxilotu egin zuten. Baina atxilotzerakoan gazteak ez omen zuen ulertzen nola ezagutu zuten, aurpegia ikusezina bihurtarazi baitzuen limoi urarekin igurtzi ondoren. Epaiketa hau ere ez zen nolanahikoa izango. Badira beste kontakizunak norbaiteren ahotik jasotzen direnak. Gure aitak kontatzen du Pasaia Donibanen norbait hiltzen zenean hilkutxa Pasaia Antxotik ekarri behar zutela, alegia, badiaren beste aldetik. Hilkutxa guardia zibila izandako botero batek ekartzen omen zuen txalupan, arraunean noski. Metafora izugarria iruditzen zait. Guardia zibila badia zeharkatzen txalupan hilkutxa bat daramala. Nolabaiteko Kreonte modernoa, Estigia ibaia zeharkatu beharrean, Pasaiako badia alde batetik besterako bidaia egiten, Herioaren iragarle.

Askotan galdegiten didatenean nondik demontre ateratzen ditudan istorioak, halako bitxikeriak kontatzen ditut. Izan ere, bizitza istorio harrigarriez osatuta dago. Begiak eta belarriak zabalik edukitzeak kontalariaren ezinbesteko beharra da.

lunes, 1 de agosto de 2016

Transmititzen

Ahozkotasuna gurutze bidea da, non adierazpide ezberdinak elkartzen diren. Hitz neurtuan edo librean; kantuan edo ahoz goran, esatearen arteak guztiak hartzen ditu bere baitan. Kontalariak edo bertsolariak, bakoitzak bere arauetan, aurrean duen publikoarekin komunikazio unea zabalduko du bizitzaren gaineko hamaika ertz konpartitzeko. Hitzaren doinuek, keinuek, begiradek, isiluneek, modu jasoan esanez, entzulearen irudimena akuilatuko dute, irudimen zaharrei berriak gehituz eta elkarrenganako joan etorri aberasgarria osatuz.

Donostian igaro diren Europa Bat-Batean jardunaldiek, munduko kultur ezberdinetako kantu inprobisatu adierazpenak ekarri dizkigute. Teoriatik praktikara bide ederrak ibili ziren, ustez hain aldenduak zeuden kulturak leku berdinera bilduz. Eta guztietan euren jardunaren oinarrietako bat zen sortzailea eta jendearekin harremana, elkar elikatze horrek ematen zion zentzua inprobisatzen jarraitzeari, ezagutza hori transmititzen jarraitzeari. Bizirauten duen jendartearekin lotura galduz gero hilzorian sartuko da, zentzua galduko baitu. Gurean bertsoak hartu duen dimentsioa hartu badu hori zaintzen jakin izan duelako da. Kontagintzak, erro herritar beretik etorrita, ahozkotasunaren tradizio bertsutik helduta, zergatik ez du lortu kultur herrikoi horretan errotzea? Zergatik mendez mende kultura batek sortu duen prosazko ahozkotasunak galdu ditu bere sustraiak? Kontalariak nondik datorren ez badaki, zer utziko dio geroari? Zer transmitituko du?

miércoles, 18 de mayo de 2016

BERRIKETI TABARRA

            Lagun artean berriketan pasa ohi dugu, kontu kontari, hitzaspertuan, txatxala-patxalan. Hontaz eta hartaz ematen dugu denbora txikiteoan, mendi bueltan, otorduetan. Hitza izaten dugu lagunarteko bidea. Hamaika gai gurutzatuko dira halakoetan, batetik bestera pasaz, batzuetan lasai, bestetan trumilka. Badira okasioneak, ordea, lasai egon nahi, eta norbait hasten zaizula auskalo zertaz mintzatzen. Hitzen soinua entzuten duzu, baina esanahiari kasu handirik egin gabe, besteak kupidarik gabe berbetan jarraitzen duen bitartean. Zure pentsamendua bere aldetik ari da, bidaiatzen ahalik eta urrutien. Halako batean, besteari begiratu eta barrutik atera zaizu: “Hau berriketi tabarra!” Berbalariak une batez atertu du hitz jasa. Ulertu ez duenaren aurpegi keinua egin du eta isilune labur baten ostean, berbaldiari eutsi dio.

            Kontalaria jende aurrean ari da istorio bat beste baten ondotik heltzen. Ez da konturatu baina bada denbora puska bat ikusleen begiradak airean galdurik daudela, pentsamenduak biraka, beste lekurantz. Hala ere kontalariak berean jarraitzen du, hitzak kateatzen, kate luzea eta astuna osatuz. Berben soinuak marmarra dira aurrean dituen belarrietan. Batzuk erlojuak begiratzen ari dira, saiheska. Beste batzuek, eskua eramaten dute aho zabalera, disimuluan. Eta kontalariak, keinu horiei guztiei jaramonik egin gabe jarraitzen du bere ele murmurioarekin. Ez du ulertu kontaketa joan etorriko ekintza dela, elkar trukatzea. Ez du ulertu ez dela berriketi tabarra.