jueves, 26 de enero de 2017

Izar

Ama, zergatik jarri zenidan Izar izena?, alabatxoak ahots ahulez galdetu dio ohe ondoan dagoen amari. Maite dudalako izen hori. Izarrak zeruan libre daude eta berezko argia dute. Behin mendian nengoen zeru izartsuari begira; orduan erabaki nuen nire alabari Izar jarriko niola. Zeru izartsuari begira askatasun sentimendu batek hartzen zaitu, imajinazioa pizten da eta orduan sentitzen duzu dena posible dela. Ni ez naiz inoiz mendira joan, eta ez ditut izarrak ikusi, erantzun dio ohetik. Egun batean mendira joango gara elkarrekin eta izarrak erakutsiko dizkidazu? Amak, irribarre apal batekin, baietz dio buruarekin. Alaba beso artean lehengo aldiz hartutakoan sentitu zuen askatasun bozkarioa etorri zaio gogora. Zeru izartsua ikus zezakeen, hego haizearen ufada arina, basoaren isiltasuna.
Zure izena ere polita da eta dibertigarria, jarraitu zuen alabatxoak. Zu Sara zara. Eta barre ahul batek argitu zuen. Zure izena zer esan nahi du? Nire izenak printzesa esan nahi du. Printzesa!, esan zuen alabak. Ipuinetako printzesa zara, Sara? Ez, alabatxo, ni zure printzesa naiz. Baina, ipuin batzuetako printzesak bezala dorre batean zaude entzerraturik, esan zion triste Izarrek. Ene alabatxo, ez hori pentsatu. Mendian zeru izartsuari begira nengoela, izar batzuk zerua zeharkatzen zuten. Izar iheslariak dira horiek. Ni printzesa iheslaria naiz. Orduan amatxo, ni Izar iheslaria naiz ere. Eta elkarri begira sentitu zuten ez dagoela munduan imajinazioa eta askatasun nahia entzerratuko duen harresirik.

martes, 17 de enero de 2017

Emakumeak

Ipuin kontaketa saio baterako ideia ezustean harrapatzen zaitu askotan. Beharbada aurretik baduzu ideiaren bat buruan, baina bidea ezin aurkitu. Horrela nenbilen orain dela urte mordoa. Kontaketaren mundu honetan oraindik hasi berria izanik gauza asko nondik heldu edo nola azaldu jakin gabe; estereotipoetatik alde egin nahian, nire kezkak eta gogoetak kontaketara ekarri nahian. Eta oraindik horrela jarraitzen dut. Kontaketa saio baterako ideien nahas-mahasa neukan buruan, ezin asmatu ordea. Gauza horiek guztiak bueltan, kaleratu berria zen ipuin liburua eskuratu nuen, Angela Carter idazleak mundu osoko kontu zaharrekin egindakoa Caperucitas, cenicientas y marisabidillas. Emakumeak protagonista zituzten ipuin tradizionalak ziren. Bilduma ederra. Irakurtzen hasi eta argia piztu. Emakumeak kontu zaharretan nola agertzen ziren izango zen ikuskaria. Liburu honetatik hasi eta beste hainbat bildumatik hartutako ipuinekin nire bigarren ikuskaria izango zena prestatu nuen, Mingain Haragia.


Urtea hastearekin batera beste emakume bat hil du bere bikotea izandako gizonak. Beste bat. Genozidio onartu gabea. Noiz hasi zen? Historiaren zein unean? Mundu osoan badira gaiari heltzen dioten ipuinak. Emakume erailak, bortxatuak, janak… Egin al daiteke honekin ipuin ikuskari bat? Zilegi al da? Aspaldiko ideia darabilkidana bueltaka. Eskuratu berri dut gaztelaniaz heldu zaigun Angela Carterren ipuinen bilduma, aurreko ipuinak eta gehiago jasotzen dituena, Cuentos de Hadas. Badago zer kontatu.

lunes, 2 de enero de 2017

Eskaleak

Aurreko batean lagun batek aipatzen zuen zenbat eskale zebilen herriko kaleetan eta kezka agertzen zuen txiro horiekin nolabaiteko laguntza politika egiten ote zen. Gogoratu nuen orduan nerabe garaian Quevedoren El Buscón edo Tormesko Itsumutila irakurtzerakoan eskaleen agerpena nola harritzen ninduen, aspaldiko garaietako irudikapen baten modura. Frankismoak txiroak ere hartu zituen kontuan eta 50eko hamarkadan “eguberrietan jar ezazu pobre bat zure mahaian” kanpaina bultzatu zuen, aberatsek bihozberatasuna eta karitatea erakuts dezaten egun seinalatu horietan. Berlangak filma ederra egin zuen horren gainean, Placido. Zorionez ez nuen halakorik ezagutzen, krisiak jota zegoen langile auzo eta herri batekoa izan arren. Pobreziaren ideia ez zen miseriarena, pobrezia gehiago zen langileen etxeetan egon zitekeen eskasia aberatsekin konparatuz. Eskaleak ia ia literaturaren mundukoak ziren.


Ipuin zaharretan ere ohikoak dira eskaleak, txiroak, bazterreko pertsonaiak, hamaika pasadizo bizi dituztenak euren egoeratik irteteko. Txiroak dira protagonista eta elkartasuna dute lagun beren abenturetan. Emakume eskaleak lagunduko dio protagonistari bere egoera aldatzen, haren eskuzabaltasunaren ordain gisa. Ezerezaren bizimoduan aberastasuna elkar laguntza da. Ipuin zaharretan ez dago karitaterik, elkartasuna baizik, bestearenganako arreta. Pobreak ez dira aberatsen mahaietan esertzen haien kontzientzia zuritzeko, mahaia hartu egiten dute. Kontalariak horien ahotsa transmitituko du.

domingo, 4 de diciembre de 2016

Harri zopa

Ipuinak kontatzen hasi aurretik bi kontalari baino ez nituen ezagutzen, Koldo Ameztoy eta Pello Añorga. Bigarrena ezagutu bai, baina kontatzen ikusi gabe nengoen, Koldo, aldiz, behin baino gehiagotan ikusia. Aspaldiko ezagunak izanik, behin baino gehiagotan galdetzen nion kontatzearen gaineko kontuak. Bera eredu hasi nintzen kontagintzaren bidean. Eta entzun nion lehenengo ipuinetako bat Harri Zoparena izan zen. Geroago hainbatetan entzun izan dut ipuin hau kontalari ezberdinen ahotik, baina lehenengo hura da niretzat, nolabait, orijinala. Neronek ere inoiz kontu izan dut, baina lagunei, ez saio batean, otorduren baten bueltan. Labur-labur kontatuta hauxe da.
Handik hona dabilen gizon pobrea etxea batera heltzen da. Harri bat darama poltsan. Etxera heltzerakoan aterpe eskatzen die eta bere harriarekin zopa berezi eta goxoa prestatuko diela esaten die etxekoei. Hauek harrituak eta kuriositateak jota harri batekin zopa nola egiten den ikusi nahi dute. Gizonak esaten die zopa hobeto goxatzeko patataren bat primeran etorriko zitzaiola. Baita porru bat, tipula eta bestelako osagarriak. Azkenean primerako zopa egingo du, etxekoen harridurarako.
Gustukoa dut istorio hau, sukalde lanak gustukoa duten lagunei kontatzekoa. Baina ipuin bat da, fantasiaren mundukoa. Edo ez? Orain dela gutxi trenaren zain nengoela, Coimbrako geltokitik gertu kafe bat hartzera abiatu eta O Horácio ostatuaren atean itsatsita honako iragarkia: “Há sopa da Pedra. 1 dose 2,50€”. Barrura sartu nintzen.

viernes, 7 de octubre de 2016

BAI

         Kontalaritza jaialdira heldu eta lehenengo gaua Bogotako auzo bateko etxetxo batean eman genuen. “Arratsaldean elkartze bat egingo dugu gerrak desplazatutako indigena batzuekin, beraiekin egon berriketan, musika entzuten, nahi duzu etorri?”, esan zidan Hannak, jaialdiaren antolatzaileak. Nekatuta nengoen bidaiarekin, baina ezin aukera pasatzen utzi, pentsatuz ordu pare bateko gauza izango zela. “Ez, ez; etortzen bazara gaua emateko da”. Noiz izango dut halako aukera?-pentsatu nuen; eta nekeak ahaztuta abiatu ginen, zerekin topatuko nintzen irrikitan. Aldapa gora, eta gora, igo. Eta gorago, han geneukan hitzordua. Kuadrila ederra elkartu ginen gela bakarreko etxetxo soil hartan. Mendi aldekoak ziren indigenak, eta gerrak bultzatu zituen hiriburura. Ez nekien nola pasako nituen orduak han, ezezagunen artean, egoera berri eta bitxi hartan. Berriketa, indigenak dantza, pasadizoak, chicha, zerbezak, nire bizitzan hartu dudan arrain zopa bitxiena… Goizean irten ginen. Autobusa hartu eta hirira jaitsi. Dantzen pauso batzuk eta pasarteak neramatzan soinean. Hurrengo egunean jaialdiari hasiera eman genion.

         Kontatzen aritzeak ate ezezagunak zeharkatzeko aukera paregabeak eskaintzen ditu. Imajinario arrunt ezberdinetan murgiltzeko oparia. Kontatzea mundua begiratzea da, ikusitako jaso eta fantastikaren hitzekin kontatu. Kolonbian, ordea, negarra ari du. Bake akordioei ezezkoa eman diete. Nola kontatu hori amaigabeko aldaparen amaieran beren bizilekutik urrun bizirauten dutenei.

martes, 13 de septiembre de 2016

GALTZAIRUGINTZA

Idatzietan tarteka egin ohi diren nahigabeko akatsak zoragarriak dira askotan, hitz berriak edo irudi berrien eraikitzaile bihurtzen dira, irudimenaren pizgarri. Nire lagun batek ederra bota zuen aurrekoan, altzairugintza jarri nahi eta galtzairugintza idatzi. Zoragarria iruditu zitzaidan akatsa, akatsa deitzerik badago halako asmakizunari. Halakoaren aurrean irudimena dantzan jartzen da. Galtzairugintza definitzen hasiko gara: Altzairuzko galtzak egiten dituen bigarren sektoreko industria metalurgikoa. Edo antzeko zerbait. Eta orain pentsa dezagun zertarako ote diren jantzi bitxi horiek, nork jantziko ditu, zein egoeratan… hamaika galdera egin dezakegu horren gainean, eta guztiei erantzutea jolas zoragarria bihurtuko da. Erantzunekin batera istorio bat asmatzen has gaitezke. Gianni Rodarik zioen istorio bat asmatzeko lehergailu fantastiko bat behar dela, ezin dela hutsetik hasi, irudimena martxan jarriko duen akuilua behar dela. Galtzairugintza lehergailu fantastikoa izan daiteke.
            Kontagintza jolasa da, hizkuntzaren jolasa. Eta horregatik galdera erantzunen bilaketa bihurtzen da. Bilaketa fantastiko eta jolasgarri hau gabe hutsaren pare izango da kontaketa, izan ere, zer interesa izango du bere buruari galderak egin eta erantzunak bilatzen ez dituen kontalaria? Zer ipuinak kontatuko ditu? Bizitza bidaia hori da, galde erantzunen bilaketarena; kontalariak jolas horretan murgiltzen gonbidatzen gaituelarik. Eta…, galtzairugintzaren istorioa asmatu al duzue?

miércoles, 24 de agosto de 2016

SALUTADOREA

Zazpi anaietan zazpigarrena bazara, eta mingain azpian edo gainean gurutze bat baduzu, salutadorea izatearen dohaia izango duzu. Salutadoreek zakur amorratuaren hozkada sendatzeko ahalmena zuten. Jabier Kalzagortak, ahozkotasunaren ikertzaile apartak, ekartzen dizkigu gogora horien aipamenak. Mikela Elizegik 1876an berak ezagututako salutadore baten deskribapena egiten du: "Albizturkoa zen, gizon txiki-txikia. Bruxa urdin batekin ibiltzen zena.(...) Ta batzuek mingaña azpian da beste batzuek gañean, gurutzea izaten dute. Arek gañean zuan". Zakur amorratuaren hozkada sendatzeko olioa irakiten ahoan sartu eta mingainarekin zauria garbitzen omen zuten. Espainiako hizkuntz akademiak salutadorea, enbaukadore gisa definitzen du, arnasarekin, txistuarekin eta hainbat konjuroekin sendatzen omen zutena amorrua. Ahotik eta hitzetik sendabidea, hara.

Azken aldian zabaltzen ari da kontaketak sendabide gisa omen dituen ahalmenak. Salutadoreak baino, sanadoreak ba omen dira ipuinak. Kontalariak arimaren sanadoreak. Agian, bizitzak kutsatzen duen amorruaren salutadoreak. Egia esan, gaurdaino ez dut ulertzen ipuinei indar sanadore horren goraipatzea. Hitzak sendatzen gaitu, diote; baita amorratu ere. Kontalaria ez da sendagile, sanadore edo sasi mediku. Kontalariak jende aurrean eskaintza artistikoa egiten duen pertsona da. Ez du olio irakiten ahoan sartzen zauriak mihizkatzeko; ez dauka mingainan gurutzerik. Baina istorio ederra egin daiteke Albizturgo salutadore haren bizitza irudikatuz.