Erretorika

         “Guciak gaiac dira [gizonak]; baña asco izcunde eder edo elocuenciaren erreglaquin landu ta bruñituac bezala;, beste asco erregla gabe beti moldacaitzac gueratcen dira. (…) Argatic erretoricaren artea naturalezari laguntceco da; berezco izcundea bacoitzagan moldatceco ta poliquitceco da; itzac noiz era onetan, noiz bestean, noiz estutu edo guchitu, noiz lasaitu edo zabaldu, noiz goratu, noiz beratu, noiz luzatu, noiz laburtu erreglac dirade. Eusquerac berez itzquera añ bici, añ gozo, añ apañdu ta ederrac, nola beste lengoagec ditu. Baña oriec ondo daquizquiena nor da?”. Agustin Kardaberazek 1761ean argitaratu zuen Eusqueraren berri onac. Beste gogoeta eta ikasbide artean, erretorika klasikoari jarraituz, ohartarazten digu hizkera naturala ez dela nahikoa hizkuntza dotorea erabiltzeko, hizkuntza edertuko duen jakintza behar dela landu.

         Kontalaria jende aurrean ekiten dio bere jardunari, gorputza bezala hitza erabiliz. Hizkuntza du komunikatzeko tresna, istorioak edertzeko baliabidea. Hizkera traketsa erabilita ipuina trakestu egingo du. Kontalaria jende aurrean jartzerakoan hizkuntza eredu bat eskaintzen du eta hori ardura handia da, batez ere haurren aurrean delarik. Kontatzen dituen ipuinak maite baditu, soineko dotorearekin jantzi beharko ditu. “Au gauza ciertoa”.

Gaba Beltza

   https://youtu.be/rTVK0xfIK_A     

 Aspaldian Mutrikuko kale zahar ilunetan, gazteek herritarrak izutzen zituzten kalabaza argitsuekin. Kalabazak baratzetik lapurtu behar ziren, ondoren hustu eta aurpegi beldurgarria egin, gero kandela sartu barruan eta izkina batean itxoin behar zen despistaturen bat agertu arte. Defuntuen egunean izaten ohi zen. Halaxe kontatzen zieten zaharrek egun horretarako festa berreskuratzeko asmoz zebiltzan gazteei. Kalabaza argidunak hartu zuten antolatzen ari ziren festaren ikur. Eta festari “Gaba Beltza” jarri zioten. Heriotzaren inguruko festa ederra, hamaika ekitaldiekin. Eta eskoletan landu zuten gaia, haurrak aiton amonei beren garaiko kontuak galdetuz, kalabazak era guztietan prestatu dendetako erakusleihoetan jartzeko. Dena dela, une oro azalpenak ematen ibili behar izan zuten kalabazarena bertako ohitura zela eta ez Estatu Batuetatik kopiatutakoa. Eta Gaba Beltza arrakastatsua egin zuten.

         Zenbatetan ez ote ditugu bertako ohitura zaharrak baztertzen edo ez ezagutzen, itxuraz berriengatik aldatuz, modernoagoak direlakoan? Garaiekin gure imajinarioak aberasten eta aldatzen doaz, logikoa den moduan; arazoa dator imajinarioa merkatuaren legearen arabera aldatzean. Kalabazak ez dira baratzekoak orain, gure irudimena merkaturatzeko plastiko puska baizik. Gau ilunean sar dadin.

https://youtu.be/1drKxN5Uezg

Besarkaden geltokia

            Norbait ari zaie ipuinak kontatzen. Inguruan haurrak eserita begiratzen dute kontuetan murgildurik. Atzerago heldu batzuek ere adi. Tarteka haurraren batek galdera bat egiten dio edo komentario bat egiten du. Gertaera harrigarriak, abentura liluragarriak, pasarte sineskaitzak; lurralde urruti eta ezezagunetan gertatzen diren pasarteak; pertsonaia harrigarriak, munstro beldurgarriak. Zer ez duen kontatuko trenbidearen bazterrean eserita dagoen kontalariak. Trenbidea zelai amaigabean galtzen da. Jende andana burdin estuetan eserita. Zeren zain? Trena noiz helduko agian? Geltokirik ez dagoen leku apartatu honetan geldialditxo bat egingo ote duen zain, itxaropena piztuta. Bitartean istorioak entzuten eta imajinatzen dituzte. Ustezko tren horrek ipuinetako lurralde liluragarrietara eramango ote dituen galdetzen du neskatxak. Kontalariak segundu batez pentsatzen du erantzuna, eta istorio txiki bat kontatzen du, non leku desiragarriak norberak eraikitzen dituen, baina batez ipuinak entzuleen barnean itxaropena puzten duen, non trena ez da heltzen baizik elkarrekin egiten.

            Neskatxak burni bide amaigaberantz begiratzen du, ondoan dagoenaren eskua hartzen du, eta imajinatzen du han, urrutian, geltoki bat dagoela beso zabalez eraikirik, bere ametsen besarkatzeko zain. 

Haurren gurutzada

Kondairak dio 1212 urtean 30.000 haur Europa zeharkatu zutela mediterraneora heldu eta Jerusalemera joateko asmoz. Marsellara heldu zirenean milaka batzuk baino ez ziren gelditzen, bidean beste milaka gosez hil ondoren. Gelditzen zirenak zazpi itsasuntzi sartu eta itsasoratu ziren. Bik, Sardinia inguruan hondoa jo zuten. Gainontzekoak Alejandriara heldu eta haurrak esklabu gisa saldu zituzten. Hamelingo Txirulariaren ipuinaren sormena nonbait. Histolarialariek diote urte berean milaka gazte eta helduen migrazio izan zela Alemaniatik Europan barrena. Txiroen ibilaldia, gosetuena, leku hobeago baten bila euren lur pobretuetatik haratago. Errealitatea ez da hain Jainkotiarra. Historia istorio bilakatzean zenbat ez ote da ezkutatzen?

Egun milaka lagun dabil bizimodu hobeagoaren bila, gerratik eta gosetik ihes. Ez dago zeharkatu ezineko mugarik, bizia bera ez bada. Zein izango da mende batzuen ostean kontatuko den istorioa? Bernarrd-Henry Levy filosofoa hasi da osatzen. Bere hitzetan migratzaile hauek "askatasunaren kandidatoak dira, gure lurralde desiratuarekin maiteminduak, bere jendarte ereduarekin, bere baloreekin, Europa, Europa oihukatzen dutenak". Hasi dira Hamelingo Txirulariaren ipuin berria osatzen. Horren aurrean zein ipuin kontatuko dugu guk?

Saguzaharraren kilimak

         Gizonek emakumeei maskarak lapurtu zietenean boterea hartu zuten. Eta emakume haien alabei sinestarazi zieten horrela izan zela beti, eta haien alaben alabei, eta alaben alabei… Amazonian kontatzen dute hilekoa gizonezkoek zutela lehen, euren hamakatan gelditu behar zirelarik zakil puntatik odola zeriela, emakumeak errekara dibertitzera joaten ziren bitartean,. Gero aldatu egin zen. Boterea gizonezkoak hartu zuteneko kontu zaharrak dira. Emakumeenganako bortizkeriarekiko kezka munduko kultur guztietako ipuinetan agertzen da. Euren emazteak hiltzen eta jaten zituzten gizonena alde guztietan kontatu izan dira. Ipuin latzak, gertaera bortitz eta onartezinak salatzen dituztenak. Gizonen boterea emakumeei kalte egiteko erabili izana salatzen dutenak. Inuiten ipuin batean gizon batek bere emazteak jaten zituen, baina horietako batek ihes egitea lortu zuen. Etxe batean eman zioten babesa. Gizona heltzean, etxekoak emakumearen alde daude. Orduan, ezkutatuta zegoen lekutik irten eta lantza batez emakumeak gizona hiltzen du. Eta fini.

         Saguzahar bat gerlari baten arropa artean sartu eta kilimekin barrez makurrarazi zuen, bere indarra kenduz. Ordutik emakumeek eta haurrek bakarrik zuten barre egiteko baimena. Herriko festetan saguzaharrak behar dugu izan. Eta lantza bat?

Lekuen Lilura

            Badago nonbait leku liluragarri bat. Ur gardeneko errekak harrien artean zirimolaka badoa. Zuhaizpeko murmurio amaigabea. Lasterka. Orduan, atsedena hartzen du, putzu sakonean. Eguzkiaren argia zuhaitzen artean irristatzen da. Zelai txiki bat. Lasaia. Ur putzu gardenean sar zaitezke, sentitu uraren hotza udararen beroan. Ondoren, belar leunean etzan. Eta entzun. Natura entzungo duzu. Bihotzaren taupadak. Haize epelaren laztana. Pentsamenduek naturaren erritmoan ariko dira. Arnas sakona. Errekaldean zerbait sumatzen duzu orduan. Belarrean etzanda presentzia bat nabari duzu.  Harrituta ikusi duzu emakume ederra erreka ondoko harri batean eserita, ile luze gorria urrezko orraziarekin orrazten. Eguzki izpiek argitasunezko agerraldia jarri dute zure begiradaren aurrean. Beregana zoaz jakin minak jota.

            Uda garaia bidaien eta esperientzien garaia omen da. Bada, ordea, ia etxetik irteteko aukerarik ez duena. Badira haurrak karitateko otorduak egiten dituztenak. Badira uda garaia negu gorria izaten dutenak. Non dira hauen leku liluragarriak? Non lasaitasuna eta une gozagarria bizitzeko aukera? Karitatea baino, elkartasuna eskaini behar da. Istorio eder baten eskaintza leku liluragarrietara bidaiatzeko oparia da. Mundua bestela izan daitekeela imajinatu. Eta aldatu.

GARA egunkarian argitaratuta

Oporren iruditeria

Urrutiko hondartza ezezaguna, ur urdin gardenaren epela, itsasertzan eguzki gori erraldoia, haize nagiak azala laztantzen. Denbora geldirik.Une hori baino ez dago. Eguzkia apaltzen doa. Itsasoa kixkaltzen. Eta bizitzak beste zentzu bat hartzen du. Mendi puntatik munduaren zabala oinpean. Lurralde zimurra. Gain honetan harri soilek bizitzaren biluztasuna ekartzen dute gogora. Behean zuhaitzen eremu amaigabea. Eguzkia lur azpiko premura doa, esne eztizko ibaiak argitzera. Hodei zantzuek zeruaren urdina zartatzen dute. Haize leun epelak azala kitzikatzen du. Begi ninietan mundua ageri da. Arnasa geldotzen. Gorputza lurrari lotzen. Goiza beroa luzatzen da, esnatzea luzatuz. Alferkeriak hartu du gorputza, haize beroa gorputz biluzian biltzen da. Denbora desagertu da. Amets gozoetan galtzen da gogoa. Esku batek ondokoaren azala laztantzen du, geldo, arin. Moteltasunak hartzen du mundua.

Oporrek gure iruditeria elikatzen dute. Imajinario horretan gabiltza murgilduta, oroimenaren harira. Kontalariak iruditeri horiek elikatzen ditu, irudimena oporretan jarriz, mundua beste begi batzuen bidez irudikatzeko. Errealitateari aurre egiteko. Oporrek bezala, kontakizunek mundua imajina arazten digute. Zertarako bada oporrak, gero ez badira kontatzen?