Capbreton XXII Ipuin Jaialdia 2011

Uda partea musika jaialdi erraldoien garaia omen da. Edo kulturartekotasunaren jaialdiena (Etnosur, Pirineos sur...). Oporrak eta eguraldi ona (ustez behintzat) aprobetxatuz, jendea alde batetik bestera mugitzeko aukera izango du, eta ohiko turismotik kanpo beste hautuak edukitzeko proposamen erakargarriak izango dira. Tamalez ipuin kontaketa jaialdiak ez dira ikuspegi horren barnean sartuko, nahiz eta jaialdi batzuetan ipuin kontalarien emanaldiak eskaini. Iberiar Penintsulan behintzat. Europa aldean (Pirinioetatik gora esan nahi dut) uda partean Ipuin kontaketa jaialdiak udako kultur eskaintzaren parte izan ohi dira ere. Eta halaxe Capbreton aldera abiatu nintzen.

Badira hogeita bi urte Landetako herri honetan Ipuin Kontaketa jaialdia antolatzen dela. Hain gertu eta hain urruti, orain dela biurte deskubritu nuen, eta harrituta gelditu nintzen bai antolamendu bikainaz zein publikoaren aldetik duen erantzun ederra. Programatzen diren kontalariak kalitate handikoak, kontatze proposamen interesagarriak eskaintzen dituztelarik, mugaren alde honetan eskaintzen ditugun oso bestelakoak. Beste artean, aurtengo edizioan Pepito Mateo kontalari paristarra zetorren eta galdu ezineko aukera zen. Maite dut bere kontatzeko era eta bere istorio surrealistak. "Sans les mains et en danseuse" ikuskaria aurkezten zuen. Haurtzarorako

itzulia aurkezten digu gurasoen etxera bere txikitako gauzen bila joaterakoan. Aitzaki hori hartuta bidaia surrealista bat abiatzen du, istoioan beste hainbat istorio sartuz eta eskenatokia mundu bat bihurtuz. Komunikazioa hitza bakarrik ez dela ederki frogatzen du bere kontaeran. Ikusteko kuriositatez nengoen ere lagun batek gomendatu zidan Myriam Pellicane . Eta gomendioak ez zuen hutsik egin. "Hyène" ikuskariarekin zetorren. Eskenatokira ke artean agertu zen koturno modernoetan bera den luzea oraino gehiago luzatuz. Oinetako horietan bere mugimenduak erabat baldintzaturik, kontaketari kutsu hauskorra ematen zion. Argi koloretsuetan eta ke arteko istorioak eskaini zizkigun, gotiko estiloko estetikarekin, grina arriskutsuetako kontakizunak, estrainoak, mundu berezi batekoak. Nik ere gomendioa luzatu beharko. Bi emanaldi hauek Capbretoneko Casinoko antzokian ikus ahal izan ziren. hirurehun inguru eserleku dituen antzokia lepo jarri zen Pepito entzun eta ikusteko, Myriam-ekin ia-ia beteta ere. Publikoaren erantzuna ere kontuan hartzekoa da hutsik ez baitu egiten jaialdiko ekitaldi guztietara.

Beste espazio ederra Mediatekaren kanpo aldean dagoen loratokia da. Hura da jaialdiaren bihotza dugu. Emanaldiak eskaintzeko karparekin batera taberna eta liburudenda aurkituko ditugu, topagune polita osatuz. Karpan Pepito eta Myriam ikusi nituen arratsaldeko "apero-contes" sailean. Kontaketa librean, bakoitzaren kontaeraren erakusgarri ederra izan zen. Eta hemen ere jendez gainezka. "Apero-contes" honetan ere Pepitok

eskainitako tailerreko partaideekin egindako lana ikus ahal izan genuen. Interesgarria lana eta dibertigarria ere. Ipuinak kontatzea jolasa ere badela ikasteko tailerra. Gertu dagoen liburudendaren espazioa aipatzekoa da. "Le gué aux biches" liburudenda itinerantea da, ipuinetan espezializatua. Alde honetan aurki ezineko liburuak topatuko dituzu bertan, batez ere bildumak zein ipuin kontaketaren gaineko teorizazioak eta kontalari ezberdinen iksukarien testuak. Gurean zenbat dugun egiteko oraindik!

Hiru egunez beste artista ere pasa ziren bertatik: Tartar(e), Les compagnons de Pierre Ménard, Cie Interieur Nuit, Fred Poujard eta Jeanne Ferron. Goizetik gauera bakoitzak beren proposamenak erakutsi zuen Capbreton-eko kale, plaza eta lokaletan. Marie-José Germain zuzendaritzapean ederki antolatutako jaialdi arras interesgarria beraz, leku ederrean eta publikoaren onespenarekin.

Gomendagarria zinez.

Baina ez dira Capbretonen ipuinak amaitzen jaialdiarekin. Urriaren 14ean Lucien Gourong kontalariak, Serge Le Clancherekin batera, Landeteko gastronomian oinarritutako ikuskaria eskainiko digu. Bi egun lehenago, urriaren 12an berriz, Renée Robitaille kontalari quebec-arrak "Les racines du Nord" ikuskariaren saio orokorra erakutsiko du. Bi hilabetez bertan hartuak izan dira ikuskari honen prestatzeko bera eta Didier Kowarsky zuzendaria; egun horretan lanaren emaitza ikus ahal izango da. Ikuskarien prestatzeko eskaintzen diren egonaldi hauek oso zabalduak daude Frantzian eta artistentzat aukera paregabea da euren lanak modu txukunean prestatu eta landu ahal izateko. Hemen ere ikasteko asko oraindik!

Badugu beraz, zer ikusi eta, segur aski, ikasi hemendik gertu, Capbretonen, Baionatik 20kmetara. Ez galdu aukera.

Ordu txikiko kontuak

Behin, Oiartzungo festetan nengoela, ordu txikitan, kantina bateko barrari helduta kalean, garagardoari azaltzen zer nolako giroa zegoen, bikote gazte bat neukan ondoan. “Ene, zer polita maitasuna!- pentsatu nuen, baina, jakina, ordu horietako darabilkigun euskalkiarekin, alegia “eneeee, zder folitda baitaxuna, errediosss!”. Halakoetan nengoen non ikusten dudan neskak alde egiten duela, mutila bertan geldituz, zain. Orduan, nire harridurarako, mutil gaztea buelta eman eta esaten dit: “Kontatu ipuin bat, neska horrekin ligatu nahi dut eta berari kontatu nahiko nioke gero”. Ilargi zaharra bezain bat handitu eta zabaldu zen nire bihotza. Ipuin bat bestearen atzetik hasi nintzaion kontatzen kantinako barrari helduta, gazte haren helburuetarako egokiena bilatuz. Halako batean neska itzuli eta biei ipuinak kontatzen jarraitu nuen. Denbora puska baten buru, bikotea joan egin zen, aurretik eskerrak emanez. Nik beste zerbeza bat eskatu nuen, irribarre zabala ahoan.

Zertarako balio du ipuinak kontatzeak? Auskalo. Jende humanoen beste ekintza eta jardun askok bezala, helburu bakar eta zuzenik ez du izango ipuinak kontatzeak; hala ere, beste baten ahotik istorio bat entzuteak harreman imajinario batean jarriko gaitu. Uda garaia festena ere bada, jendearekin bestelako gertutasuna izateko. Eta zer esan ez dakigunean, edo nola esan, beharbada ipuintxo batek ate liluragarri batek zabalduko digu. Ordu txikitan kantina baten barran, festaren zurrunbiloan sartuta bada ere. Eta orduan, norbaitek istorio eder bat kontatzen dizunean, ez diozu ezeri beldurrik izan behar. Biharamuneko ajeari ez bada behintzat.

FEST 2011 Toledo

"Berandu gabiltza" kantatzen du Ruper Ordorikak eta ni ere berandu kronikarekin. Ez dio kenduko horrek, espero dut, garrantzirik. Ekainaren bigarren astean Espainiako Toledo hiriburuan Europako kontalari elkarteak biltzen dituen FEST-ek (Federation of European Storytelling) laugarren biltzarra egin du. Aurretik Suezian, Suitzan eta Ingalaterran egin dira biltzarrak. Hurrengo bi urtetan Belgikan (2012) eta Italian (2013) egingo dira. Hasierako urtetik hona emendatzen joan dira elkartekideak, aurtengoan Kontalariak Elkarteak, euskal kontalarien elkarteak, lehengo aldiz ordezkaritza izan duelarik.

Kontalaritzaren mugimendua zabaltzen eta hazten doan seinale da partaidetza urtetik urtera handitzen ari dela. Leku batzuetan sendoago, bestetan ahulago, baina, ezbairik gabe, kontalariak gero eta antolatze tresna ugariagoak eta sendoagoak baliatzen ari dira euren lanaren gainean gogoeta egiteko eta, jakina, kontalaritza ezagunagoa izan dadin.

Laugarren urtera heldu eta FEST erakunde gisa sendotze bidean jarrita Toledoko biltzarran estatutuen eztabaida izan zen nagusi. Horrez gain bestelako lanak hartu ziren. Taldeka bilduta hainbat gai mahaiaratu ziren:esperientzia ezberdinen

trukaketak, eleaniztasuna eta kontaketa, errepertorioen aukeraketak. Eleaniztasuna kontaketan jarri ninduten esukaldunon esperientzia azaltze asmoz. Hamaika hizkuntz mintzatzen dira Europan, batzuk txikian, beste batzuk handiagoak; ofizialak, ofizialtasuna onartu gabeak, eta guztietan kontalariak ari dira. Horrez gain, kontalari asko eta asko hizkuntz bat baino gehiagotan kontatzen dute, batzutan arazorik gabe, bestetan trabak bidean. Euskaldunok badakigu horretaz. Nire aldetik, ipuin kontaketan hizkuntzen kolonizazioak

duen eragina hartu nuen gogoeta bide. Gurea bezalako hizkuntzak beste hizkuntz nagusien menpe egonik hainbat erregistro eta baliabide urritzen joan da hiztunetan, edo garatzeko aukera ukatu, horrek ahozkotasunean duen eraginarekin. Halaxe bada, hizkuntzen, gure kasuan euskara, deskolonizatu beharra dugu, beren hizkuntz baliabideak indartzeko eta garatzeko. Beste taldetan jaialdien berri eman zen, edo errepertoriaren osaketaren proposamenak azaldu. bestalde, arrunt interesgarria izan zen bi arratsaldez egindako lan taldetan egindako lana. Taldeka ipuin kontaketa baten prestaketa proposatu zen, azken gauean Toledoko antzokian aurkezteko asmoz. Proposamen arras ezberdinak azaldu ziren eta

hizkuntzak partaideak adina ia-ia: gaeliko irlandesa, katalana, euskara, hungaroa, ingelesa, alemana, hebrerera, gaztelera, frantsesa, serbo-kroata, norbergiarra, sueziara, portugesa. Esperientzia interesagarria, guztiontzat ikasbidea ere izan zena.

Orokorrean, egun aberatsak izan genituen ipuin kontalaritza Europan nola dagoen nolabaiteko diagnosia egiteko. Kontalarien arteko harremanak ere zabaldu eta sendotzeko balio izan zuen biltzarrak. Kontalaritza europearra antolatze bidean dabil, kontalaritza bera

garatzeko eta indartzeko asmoz. Eta euskal kontalaritza partaide izatea bakartua ez dagonearen seinale. Badugu ikasteko, baina, batez ere, gure eskutan dago zer eskaini dezakegun jakitea.

Biltzarra amaitu ostean Guadalajarara abaitu ginen guztiok, asteburua hogeigarren urtez ospatzen den Ipuin Maratoian parte hartzeko. Datorren urtean Belgikan izango dugu hizpide. Hala izan bedi.

20 urteko maratoia

Ez ditut erdiak ere ezagutzen, baina ziur naiz esan daitekeela Espainiako Guadalajara hirian ospatzen den Ipuin Maratoia, Europako kontalaritzaren ekitaldirik garrantzitsuenetakoa dela. Iberiar penintsulako kontalaritzaren bultzatzaile nagusiena dugun jaialdi honek, aurten hogei urte bete ditu eta inoizko egitaraurik zabal eta, segur aski, interesgarriena. Agian, ikusgarriena izan da hiriaren espazio zorragarri "ezkutuetan" ipuin saioak eskaintzea. Leku horiek ipuinen bitartez ezagutzea beste era batera sentitzeko eta oroimenean atxikitzeko aukera ematen du. Urtero

izan ohi da deskubrimenduren bat ere, batzuentzat behintzat, eta aurten gozagarria izan da Chiapasetik etorritako Eraclio Cepeda idazle eta kontalaria entzutea. Aulki batean eserita, eskenatokiaren muga guztiak puskatuz berarekin trago bat hartzen egongo bazina sentiarazten zizun, eta berriketaldi horretan istorioak sartzen joan. Interesgarria hitzaren garrantzia, hitza nola esan, nola lortu artifiziorik gabe mundu batean barneratzea. Agian bide horretan arakatu beharko genuke kontalari modernoek, soiltasunaren bidea. Berreskuratu esatearen muina, mintzoaren hutsa. Joera handia dago betetzeko, gehitzeko, hornitzeko, hitza berarenarrazoia ahaztu eta estali arte.

Eraclio Cepedaren mintzoaren soiltasunak kontatzearen sustraietara eraman gintuen.

Izan ziren, nola ez, bestelako kontalari zoragarriak, ezagunak eta ezezagunak, era guztietako kontuekin, hamaika modu ezberdinetan eskainiak. Aurtengo Maraitoiak ere izan zuen europar kutsua, izan ere Toledo hirian izandako FEST (Federation of European Storytelling) erakundearen batzarrean izandako kontalariak Guadalajarara gerturatu ziren jaialdian parte hartzeko. 2001 urtean izandako europar kongresutik ez zen hainbeste kontalari europear bildu. Aukera paregabea izan zen herrialde ezberdinetatik heldutako kontalariak

euren estiloak eta hizkuntzetan entzuteko. Kontalaritzaren mugimendua urratsak ematearen seinale izan genuen.

Baina guzti hau ez litzateke posible

izango antolatzaileen lan eskergarik gabe. Guadalajarako Ipuin Maratoia den bezala baldin bada, antolatzaileei esker da ezbairik gabe. Liburutegiko Haur eta Gazte literatur Mintegiak zein liburutegiko langileek ipuinekiko erakusten duten maitasuna eta kontalariekiko adeitasuna dira benetan jailadiaren motorea eta arima, eta honek ematen dio bilkura honi berezitasunarik handiena. Berrehun eta berrogeita hamar bolondres gau eta egun maratoia gauzatzeko ahaleginak egiten dituzte eta hori ez da makala.

Maiz pentsatu ohi dugu kontalaritzaren mugimendua kontalarien esku dagoela, baina hori ez da horrela; badira ehunka jende zaletasunaz aritzen direla kontalariok lekua izan dezagun geure proposamenak azaltzeko. Horiekiko eskerrona azaltzea ezinbestekoa zaigu, eta, era berean, ahozko narraziogintzaren parte ere badirela onartu. Guadalajaran inon baino argiago ikus daiteke halakorik. Kontalariok ez genuke hain erakusleiho zoragarria izango horiengatik ez balitz.

Hogei urte joan dira Ipuin maratoiari hasiera eman ziotenetik, hogei urte ipuin kontalaritza sustatzen, bultzatzen eta indartzen. Hasieran lau lagun baino ez ziren, baina egindako ahaleginei esker aurten sekulako ipuin festa oparitu ziguten. Gure ipuinak oparitzea da egin diezaiegun omenaldirik ederrena.

Um Porto de Contos irudietan

Um Porto de Contos

Ipuin jaialdiak ez dira ipuin saio zerrenda hutsak. Kontalariontzat behintzat. Elkarketak ere badira, eta ezagutza bideak. Ipuin kontalaritzak beharrezkoak ditu jaialdiak, beharrezkoa baitu ezagutzera eman bere burua. Kultur politiken bazterretan murgildu arazten duten aktibitate sortzailea oraindik jarraitu behar du ia ia baimena eskatzen bere burua agertzeko. Baina sasi guztien gainetik

eta laino guztien azpitik, ipuin kontaketen jaialdiak zabaltzen ari dira han

eta hemen, eta bide bat egina dutenak gero eta arrakastatsuagoak izaten ari dira, batez ere ikusleen onarpenari esker.

Eta halaxe abiatu ginen Oportora. Um Porto de Contos jaialdiaren lehenego edizioa maiatzaren azken asteburuan ospatu zen. Jaialdi hasi berria, Portugalen kontalaritza mugimendua hazten ari denaren seinale. Clara Haddad ko

ntalariaren egitasmoak Portugaleko ipar aldeko kontalaritzaren suspertzera deitutako ekimena da. Laguntza eskasekin, baina ilusioz beteta, Clarak lan talde indartsua lortu du biltzea egitasmoaren inguruan. Duela hiru urte Tertúlia Castelense, kafe-antzokian eta Salta Folinhas liburudendarekin hasitako elkarlanaren beste urratsa da jaialdia. Bi leku horietan ipuin kontaketa programazioa eta ikastaroak finkatu dira hiru urte hauetan, ordurarte existitzen ez zen kontalaritzari bultzada emanez.

Bi egunetan garatutako jaialdian handik eta hemendik etorritako kontalariak euren lanak

eskaini zituzten: Paula Carballeira, Galizatik; Waki Cesar Villegas Perutik; Joxemari Carrere, Euskal Herritik; Clara Ha

ddad, Antonio Fontinha, Ana Caridade, Estorias do Chapeau Portugaletik. Ikuskariez gain, agian jaialdiaren ondorio baikor handiena izango zen kontalaritzaren mugimenduari indarra ematea, kontalarien arteko ezagutza bultzatuz, iritzien trukaketak, ikusle eta zaletuekiko harremana indartuz eta zabalduz. Orohar esan dezakegu jailadi honekin kontalaritzaren aurrera begirako bidea zabaltzen lagundu dela, eta Portugalen, Bejako Palavras Andarinhas jaialdiaren batera, ezinbesteko erreferentzia bihurtzeko etorri dela.

Eta garrantzitsuena, primeran pasa genuen. Itzuliko gara, gustu handiz.

Kalabaza argidunak

“Alegriako errepide zaharrean jartzen genituen guk halakoak. Kalabaza bat hartu, orduan edozein lekutan zeuden, barrutik hustu, kalabera bat egin labanarekin eta kandela bat sartzen genuen barruan. Gero errepide bazterrean uzten genituen iluntzean. Orduan, tarteka pasatzen zen kotxe bat, edo kamioiak. Argi hori ikusterakoan erdi-sustoa hartzen zuten, argiarengatik, dena ilun baitzegoen. Eta gu barre egiten genuen. Halakoekin pasatzen genuen denbora, orduan ez baitzegoen ezer gehiago”. Halakoxea bota zuen aitak lehengoan, bazkalostean, nik Anuntxi Aranaren “Euskal Mitologiaz. Jentilak eta kristauak” liburuan aurkitutako pasarte baten harira. “Garazin basajaunarena nola egiten zuten idatzi du Duny-Pétré-k: kuia bat hustu, kandela piztua barnean sartu eta gauaz bide bazter batean ezarri, handik pasako den beldurti batez irri egiteko”. Amari entzuna nion ere, Errenteriako Gaztaino auzoan, beraiek ere txikitan antzeko zerbait egiten zutela kalabazekin.

Hizkuntz transmisioaz ari gara askotan, hizkuntzaren katea eteteak dakarren galeraz. Gutxitan mintzatzen gara, ordea, imajinarioaren transmisioaz; belaunaldiz belaunaldi kultura batek eraikitako mundu fantastikoa galtzen uzteak homogeneizazio kaltegarri eta, batez ere, aspergarri batera garamatzan arazoaz. Egun, merkatuak transmititzen du fantastika, modu liluragarrian itxuraz, baina jendarteko kultur sozializazioa ukatuz.

Horren aurrean, agian, lehenengo urratsa galdetzea da, alegia, gure gurasoek, aiton-amonek, zer egiten zuten, zer kontatzen zuten, zer entzuten zuten jakitea. Ez iraganaren nostalgiaz, etorkizunaren irrikaz baizik.