Aldatu dira galderak

"Erantzun guztiak bagenituela uste genuenean, bat batean galdera guztiak aldatu zituzten" zioen Mario Benedetti-k. Eta berriro hasi behar izan dugu, eta ber-haste eta bilatze horretan humanitateak egin du aurrera. Benedetti-k mugimendu horretan nekagaitz egoteak sortzen digu miresmena.

Maitasunaren arbola

Hasieraren hasieran, gizona eta emakumea ez omen ziren elkarrekin bizi. Emakumeak jaki goxoak zituen baratz eder batean. Bizi zen lekuan, gizonak ahuntzak eta behiak hazten zituen. Dena zegoen horrela, banatuta.

        Egun batean, gizona eta emakumea topatu egin ziren. Emakumeak esan zion gizonari:

        -Goazen nire etxera.

        Heldu zirenean, emakumeak bere baratzeko sustrai bat eman zion gizonari. Esan zion:

        -Sustrai hau gozoa da. Har ezak, probatu eta ikusiko duk.

        Gizonak gozotasun hura gustukoa izan zuen:

        -Mmmmm, gozoa da hau! Mmmmm, ona da!

        Emakumeak edari goxoa eman zion gizonari, berarekin pentsatzeari ez uzteko. Gizonak edan egin zuen. Emakumeak lo egiten zuen lekuan sartzen gonbidatu zuen. Han lo egin zuten, besterik ez, batak bestearen ondoan.

        Goizean, emakumeak esan zuen:

        -Begira, gauza eder askoak dizkiat.

        Bere txabolan zituen gauza eder guztiak erakutsi zizkion: ostruka arrautza oskolekin egindako lepokoak, harri txintxarriekin apaindutako poltsak, halako gauzak.

        Irten egin ziren. Emakumeak esan zuen:

        -Goazen arbola horretara.

        Emakumeak urrutian hazten zen arbola bat erakutsi zion.

        Arbolara heldu zirenean, emakumeak gizonari esan zion berarengana hurbiltzeko. Lotuak egongo balira bezala egon ziren elkarrekin, bat balira.

        Emakumeak arbolan zegoen zulo bat erakutsi zion, eta esan zion:

        -Sar ezak hire zakila zulo horretan.

        Gizona horrela egin zuen.

        Emakumeak esan zion zakila zuloan mugitzeko. Emakumeak atzean jarri zitzaion, eta gizona zuloan mugitzen hasi zen.

        Gizonak atzealdea erortzea baino ez zuen nahi. Emakumeak besotan jaso zuen. Besoak gurutzatu eta berarengana ekarri zuen.

        -Goazen lo egiten dudan lekura- esan zuen.

        Joan eta joan ziren, eta hara heldu ziren.

        Emakumeak esan zion berarekin lo egiteko.

        -Lo egin dezagun bata besteari lotuta, zure aurpegia nirearen aurrean.

        Gizonaren goxotasuna emakumean sartu zen. Emakumearena gizonean.

 

        Ba, hauxe izan zen lehenengo aldia.  Gizona emakumearekin geratu zen: erabat ahaztu zituen haziendak.

        Beste gizon batzuk heldu ziren gizon haren etxera. Inguruan begiratu zuten, gizonaren bila. Ez zegoen han. Beraz, gizon hauek animalia guztiak eraman zituzten, ahuntzak eta behiak, eta mundutik barrena barreiatu zituzten.

        Horregatik animaliak barreiatuak daude munduan, eta leku batean bakarrik. Eta halaxe da nola gizona eta emakumea elkarrekin bizitzen jarri omen ziren, goxotasunean. Guztiok gatoz gizon eta emakume horiengatik.

 

        Istorio hau Melissa Heckler-ek eskainia da; berak /Ui-gandik jaso zuen, Namibiako jul’boansi kontalaria. Honek aurrekoengandik jaso zuen eta halaxe, guk, eskaintzen dugu.

 

 

Ipuin hau Kulimatji Egitasmoaren baitan bildua da, South African San Institute (SASI) erakundearekin elkarlanean egindakoa, !xun herriaren ipuinak jasotzeko asmoarekin.

Guadalajarako XVII ipuin maratoian aurkeztu zituzten Kapilolo Mario Mahongo eta Marlene Sullivan Winberg. Gaztelaniako itzulpenaz Jose Manuel de Prada Semper arduratu zen. Azken honek ipuin hauek argitaratu ditu “La niña que creo las estrellas” liburuan (Edit Lengua de Trapo)

 

Mundua eskenatoki bat da

          “Palestinako bezalako adibideek, orobateko genozidioa jasaten ari den herria (…),bultzatzen naute nire Numancia-ren eszenaratzearen proposamen honen eskaintzera, nik aldarrikatzen dudan “bizkarrezurreko antzerkia” deitzen dudanaren bidetik; kasu honetan, Inperioaren kontrako antzerki bat”. Hau idazten zuen Alfonso Sastrek 2002an, Hiru argitaletxeak kaleratu zuen bere “El nuevo cerco de Numancia” antzezlanerako  sarrera oharrean. Cervantesen antzezlana gogoan idatzi zuen idazle madrildar-hondarribitarrak, baina Vietnameko gerra salatu eta herri vietnamdarraren erresistentzia borroka goraipatzeko. Sastrek antzerki honen antzezteari erresistentzia eta salaketa zentzua eman nahi izan dio, Cervantesen lan hura faxistek Madril erasotzen ari zirenean antzezten zenean bezala. Izan ere antzerkia gogoak pizteko tresnatzat ikusten baitu antzerkigileak. Eta hasierako hitz horiek 2002 urteko ediziorako idatzi bazituen ere, tinta berriarekin idatzita baleude bezala irakurriko ditugu orain, sionismoaren bonbek ehunka palestinar, berriro, erail ondoren.

            Gazako azken sarraskia irudiak ikusita beste Numancia baten aurrean gaudela argi dugu berriro ere. Herri palestinarrak jasaten ari den genozidioa amaigabea dirudi. 2004tik 2007ra, hau da hiru urtetan, armada israeldarrak 5000 milatik gora palestinar hil ditu, horietatik 900 haurrak. Israelek elikagairik gabe zigortzen ditu, argindarrik gabe, ospitaletarako lehen gaiak ere eskura ezin dabiltza, blokeo latza ezarriz. Hala ere, Gazak irauten du, Erromatarren erasoei Numancia zaharrak eusten zien bezala. Eta antzezlan hau ekartzen dugu gogora halako egoeren aurrean inpotentzia sentsazioa baztertu nahian. Izan ere, zer egin dezakegu gure Europa “handi” honetatik herri sarraskitu horri egiten ari zaizkienak geldiarazteko? Nola agertu gure amorrua eta ezinegona? Nola gure elkartasuna eta berotasuna? Manifestuak, elkarretaratzeak,  mobilizazioak ezinbestekoak dira, tamalez hedabideetan ia-ia anekdota hutsen moduan agertu ohi dira, izan ere, eta dakigun moduan, informazioaren zatirik handiena sarraski horien justifikatzaileen eskutan baitaude. Nola saihestu hatzapar hori beraz? Jakin, badakigu irtenbide magikorik ez dagoela, erabateko soluziorik ez dela existitzen; hala ere, hamaika bide izango dira jorratu beharrekoak elkartasuna eta salaketa ahalik eta hedatze handiena eta eraginkorrena izan dezaten.  Alfonso Sastrek, izan diren, dauden eta izango diren beste askoren antzera; antzerkiaren bidea eskaintzen digu, ez arazoaren soluzio bide bezala, jakina, baina bai salaketa eta elkartasuna moduan. Eta hemen etor daiteke gogoeta, alegia,  zer egiten dugu hainbat jende aurrean eskenatokira igotzen garenok geure aldarrikapen grina entzun dadin? Aspaldiko eztabaida da artista eta intelektualen konpromisoa nolako den edo izan beharko lukeen. Garai ezberdinetan indar eta eragin ezberdinak azaldu izan dute eta maiatzaren 68a gogoan asebeteko dira asko (edo trantsizioaren egun “gogoangarriekin” afalosteetan hitzontziak bete). Gaur egun ordea, non daude geure ahotsak? Nahikoa ote da komunikatu bat sinatzea, edo bilkura batean ahotsa jarri beste norbaitek egindako idatziari? Nahikoa ote da, nolabaiteko “ospea” baliatuz, publikoki geure ahotsa entzunarazi mezua oihartzun gehiago izan dezan? Inork ez du esango hori soberan dagoenik, oihartzun gehiago edukitzeko besterik ez bada, egin, egin beharko da. Baina zenbaitetan ez ote ditugun ikusten artista ospetsuak bilkura erraldoietan euren salaketa ahotsa altxatu eta gero, bazkaltzera joan halako sarraskien aurrean epeltasunez edo konplizitatez jokatzen duten gobernu arduradunekin. Jakina, hemen aipatu eztabaidara gatoz, izan ere nor da nork esateko honi edo hari zer egin behar duen, eta egia da hori ere; baina urrats bat hareago jo beharko dugu. Eskenatoki batera igotzen garenok, badugu tresna gozagarria jendearengana heltzeko. Sormenaren bitartez jendearen gogoetara heltzeko tresna da gurea, hausnarketarako tresna da ere antzezlan baten edo ipuin kontaketa baten eskaintza. Eta zer egiten dugu orduan?Zer kontatzen dugu? Zer garrantzia ematen diogu ekintza horri? Zertarako baliatzen dugu?

            Jakina, badator hemen ere aspaldiko eztabaida, alegia, panfletoen arriskua. Eta asko dira horretan erortzen direnak; baina panfletoak eskenatokian (eta agian bizitzan) imajinazioaren kontrako tresnak dira, sormenaren aingurak. Panfletoek zer egin behar den edo ez azaltzen dute, heziketa bide bakarrekoa erakusten dute, gogoeta baztertzen dute. Sortzaileak aldiz, bide guztiak zabalduko ditu eta gogoeta zabala eskaini beharko du. Eta agian horixe izan beharko luke gure lana gertatzen ari diren egoera latzen aurrean, injustizien aurrean, pertsonen eskubideen urraketen aurrean. Sortzailea ez luke izan behar jendartetik aparte bizi den rara avis bat. Eskenatokietan gogoetarako bideak eskaini behar dira, munduaren egoeraz kezka agertu eta beste mundu justuagorako borrokan, proposamenak erakutsi, berdintasunean oinarritutako harremanetan eraikitzen den jendarte baten aldarrikapena hitz eta irudi gogoangarriez bete. Norberak jakingo du zein sorbidea hartuko duen, ez baitago sormenari atakarik jartzerik. Ez dago bide bakarra, estetika bakarra, ikuspegi bakarra. Hala ere ezinbestekoa dugu, lehen lehenik, geure buruari galdetu: nola uztar dezaket nik nire munduaren ikuskera nire lanarekin? Palestinan bezala munduko hainbat lekuetan gertatzen ari direnak (geurean barne), mundu ustel baten aurpegia erakusten digute.

            Eta hasi bezala Sastrerekin amaituko dugu, bere “Dialogo para un teatro vertebral” (Hiru argitaletxea. Hondarribia 2002) idazkitik lapurtua: “Egin dezagun, bada, antzerki ezinezko bat”.

Mucucuento ipuin jaialdia Venezuela

Ipuinak kontatzeak badu nolabaiteko kalte kolaterala: bidaiatzea. Ipuinak kontatzeari esker, alde batetik bestera mugitzeko aukera izan ohi dugu, eta horren alderik onenak izango dira, seguraski, bidaia horietan ezagutzen ditugun pertsonak eta lekuak. Ohiko emanaldietaz aparte, ipuin jaialdiak dira aukerarik onena ematen dutenak horretarako. Eta, niri behintzat, parada ederra eman diadate azken asteetan urrutiko parajeak ezagutzeko. Urriaren amaieratik azaroaren hasierara Venezuelako Merida herrian antolatu ohi den Mucucuento jaialdirako gonbidapenari ezin uko egin eta sekulako buelta emanda, Bolibariar Errepublikara heldu nintzen. Geure burua ezkertiartzat dugunontzat (batzuentzat behintzat) Venezuelara jaotea ez da bakarrik herrialde bat bisitatzea, gehiago da. Azken hamar urtetan garatzen ari den iraultza bolibariarra ezagutzeko parada ere bada. Mucucuento jaialdiak ere horretarako aukera ematen zuen. Iraultza hau martxan jarri denetik ezker eskuin garatzen ari dira kultur ekintzak. Jakina, badira baliabide anitzekin egiten direnak eta badira, aipatzen ari garen honen antzera, lau sosekin aurrera ateratzen saiatzen direnak (nork esan du prozesu iraultzailea perfektoa denik?). Bere apaltasunean ordea, sekulako grina erakusten zuten antolatzaileek. Askotan egin ohi dira ekitaldi handiak , arrakastatsuak, mediatikoak, ospetsuak, baina arimarik gabekoak. Venezuelako Meridara agertu ginenok ordea, benetako kultur grina ikusi genuen. Baliabide handirik gabe baina ipuin kontaketari merezi duen garrantzia eman nahian, eta batez ere lagunarteko giroa bultzatu. Kolonbiatik, Ekuadorretik, Brasiletik, Mexikotik eta Euskal Herritik heldutako kontalariok, Venezuelako hainbat kontalariekin batera egun gogoangarriak eman genituen, ipuinak kontatuz eta, batez ere batzuen eta besteen berri jakiten. Jaialdiek, izan ere, interesgarriak izaten baitira harreman hauek egiteko eta beste kontalarien lana ezagutzeko, baina baita ere beste herrialdeetan ipuin kontaketaren egoera nola dagoen jakiteko.
Eta, nola, ez, bueltako maletak, liburuez gainezka ekartzeaz gain, hainbat eta hainbat ideiak eta egitasmoak ekartzen zituen, eta egindako lagun berrien oroimena.
Baina horrez gain, badago beste gogoeta bidea. Venezuelako gobernua eta boterea ezkerrekoa dugu egun, iraultza baten prozesoan bete betean sarturik, aurrerapuso eta kontraesanekin, oker bideak eta egin behar galantekin. Venezuelako prozesu iraultzaile bolibiarra maite dugunok badugu zer ikasi bertatik eta era berean hainbat gogoeta egiteko aukera ere. Kulturgintza ezkerraren betiko kezka izan ohi da, nola gauzatzen da hori ordea? Bertan egindako lagun batek hainbat gauzekin kritiko agertzen zen, zioen "Eventitis" batean sartua zegoela prozesoa, alegia, sekulako eventoak egiten zituztela, diru asko gastatuz, baina gero behe mailan, oinarrian arazo handiak zeudela. Eta honek zer pentsa ematen du. Ezkerrak ez ote ditu eskubiaren eredu berak errepikatzen kulturaren antolamenduan? Nola bultza eta indartu daiteke kulturgintza ez bada oinarri sendoak landuz, "ekitaldititisak" alboratuz? Herri baten kultur bizitzak eta garapenak ez dituzte ekitaldi handiek osatuko, baizik behe behetik lana bultzatuz, oinarri sendoak bilatuz; agian ez dira hain "arrakastatusak" izango, ez dira mediatikoak izango, ez dute sekulako oihartzuna izango, baina askoz ere horizontalagoak izango dira. Ekitaldi handiek beheko dinamika horiek indartzeko eta bultzatzeko ez badira, anekdota hutsak dira. Horregatik handia iruditu zitzaidan aipatzen ari garen jaialdia, oihartzun handirik gabe, izpiritu horrekin blaituta zegoelako. Mucucuento jaialdiaren arrakasta litzateke, ipuin kontaketaren nolabaiteko motorra bilakatzea, armiarma sare baten moduan zabaltzen joatea, eskola, auzo, elkarte, herri, ezberdinetan ipuin kontaketaren grina sartuz.
Eta horregatik itzuli nahiko genuke. Mucucuentora. Venezuelara.

Los primeros americanos segun Eduardo Galeano

Nork dauka ezer ospatzeko urriaren 12an?

Euskal Kontalarien III Festa

Getxo Kontari 06 eta Bazen Behin...Aramaion 07 ospatu ondoren, euskal kontalariok hirugarrenez lortu dugu gure festa antolatzea: Bazen Behin...Pasaia Donibanen 08. Hiri girotik, mendialdera eta aurten itsas bazterrera jo dugu. Eguraldi ederra lagun eta Pasaia Donibaneren edertasunarekin gozatuz, Euskal Herriko hainbat txokotako hogeita bost kontalari bildu ginen bakoitzak bere ipuinak eskainiz, norberak bere estiloan. Ezin ahaztu Kantabriatik etorritako Alberto Sebastian bertakoak bezala animatu baitzen kontu kontari. Eguerdian hasi zen festa, itsasoa eta mendiaren artean luzatzen den kalean barrena sakabanaturik erakusketa ezberdinak eskaini ziren. Ipuin poteoan, ipuinen orakuloan, ipuin txokoan, ipuinen fabrika, ipuin musikatuak eta txalupan igota Pasaiako badian paseatuz ipuinak olatuen kulunkan, entzun ahal izan ziren kontakizun ederrak.
Bazkari ederra eta goxoa (entsalada epela zorgarria, marmitakoa mundiala eta gazta fina) ere aukera polita izan zen kantari eta kontari aritzeko. Itsas Mendi elkartekoei eskerrak behin eta berriro eman genizkien hain harrera ona egiteagatik, eta halako bazkaria prestatzegatik. Elkarteko txistulariei beste hainbeste, ipuin poteoa txistuaren doinuaz alaitu baitzuten. Eta berdin Albaola untziolako lagunak inongo arazorik gabe beren txokoa eskaini baitziguten ipuinak kontatzeko.
Arratsaldean paseo polita eta ederra egin genuen itsas bazterrean nahiko jende bilduta. Albokaren doinuaz abiatu eta tartean ipuinak kontatuz, ingelesez ere entzun ahal izan zirelarik. Bazkal osteko osteratxo ederra, siestaren faltan. Eta ondoren, txoko ezberdinetan ipuinak entzun ziren. Bisitariek bapatean topatu zituzten kontalariak euren artea erakusten. Ilunabarra heldu zelarik amaiera ere heldu zen. Seguraski batek baino gehiagok amets goxoak izango zituen ipuinak gogoan.
Baina Euskal Kontalarien festa guzti hori baino askoz gehiago da guretzat. Festa honen bitartez euskal kontalariok geure burua ezagutzera eman nahi dugu, euskal arte eszenikoetan lanean ari den kolektibo bat garela aireratu nahi dugu, geure behar eta aportazioekin. Askotan ipuin kontalaritza haurrei zuzendutako jarduna moduan agertu ohi da, edo bestelako helburuak dituen jardun baten "osagarri" gisa. Gutxitan ikusten da ipuin kontaketa jardun artistiko gisa, berezkoa duen kultur jardun izaera, sormen artistikoaren eremuan. Kontalaritza gutxietsita ikusten dugu askotan dituen balore anitzak ezagutu gabe. Guzti horren aurrean kontalariok gure ahotsa ezagutarazi nahi izan dugu, Festa hau bide bat da, gainera ondoen dakiguna ibiliz, alegia, ipuinak kontatuz. Kulturaren beste arlotan bezala, arazoak handiak dira gurean ere: lan baldintzak, programazioetan irizpide eskasak, ezezagutza... Hala ere, negar malkotan hasi baino nahiago dugu festa antolatu, istorio ederrak kontatu, hitzaren magian murgildu, irudimenaz busti kale kantoiak eta arimak.
Eta Pasaia Donibanen egon ez zirenak ez dakite zer galdu zuten. Eta han egon ginenok badakigu logika bat dugun bezala, fantastika bat bagenu, imajinatzeko artea deskubrituko genukeela.
Hala bazan, hala bedi.